donderdag 23 november 2017

Oh Well

Laat ik vandaag van gedachten wisselen met een Tsjechische politicus die ruim 6 jaar geleden is overleden, maar wiens gedachtegoed welbeschouwd nog springlevend is. Kijken hoe dat bevalt en wat daar uit rolt. Een Europees onderonsje.

Het boekwerk EU of Europa? - Europese eenwording in het licht van de ontwikkeling van de vrije individualiteit (Palladion, Rotterdam; Perun Boeken, 2017) geschreven door Herbert Ludwig en naar het Nederlands vertaald door Ton Jansen, heb ik inmiddels in huis. Besteld bij en aangeleverd door uitgeverij Perun Boeken. Krijg de indruk dat het op dit moment nog niet in boekwinkels ligt. Minimaal op dit moment in ieder geval. Komt brede distributie binnenkort van de grond? Ton Jansen zal met dat thema in 2018 als spreker voortgaand op de trom slaan getuige deze aankondiging op zijn website: Nieuwe serie lezingen in het voorjaar van 2018 : De Verenigde Staten van Europa: droom of nachtmerrie? Europese eenwording in het licht van de antroposofie en van de ontwikkeling van de vrije individualiteit (Website Perun Boeken).

Ton Jansen
Ik weet dat er onder antroposofen heel divers wordt gedacht over invulling van dit thema. Neem bijvoorbeeld de Tsjechische (Tsjechoslowaakse) schrijver en staatsman, dissident onder communistische knoet, Václav Havel (1936 - 2011). Deze man werd over het algemeen sterk bewonderd. Was bij velen geliefd. Ook menig antroposoof omarmde zijn idealen. Of het aan Havel als idealist en als politiek strijder, wanneer het gaat om verwezenlijken van idealen aan een zekere realiteitszin ontbrak, mag echter worden afgevraagd. Die vraag leefde in ieder geval reeds 28 jaar geleden bij me. Herinner me dat ik toen een kort kritisch stukje over zekere ideeën van hem schreef, welke werd afgedrukt in een ledentijdschrift van een schaakvereniging waarvoor ik toen actief was. Heb dat blad helaas niet meer. Zou die tekst wel eens willen teruglezen.

Van vroeg af aan was Havel een mensenrechtenactivist, zijn bemoeienis met Charta 77 wijst daarop. En... hij was een hartstochtelijk pleitbezorger voor de Europese Unie. Dat spreekt heel duidelijk uit zijn toespraak die hij in 1991 of 1996 te Aken hield, in 1991 als prijswinnaar en in 1996 als gastspreker(?), bij een bijeenkomst voorafgaand aan de uitreiking van de Internationale Karelsprijs Aken, een prijs die jaarlijks wordt toegekend aan een of meer personen of een organisatie die zich verdienstelijk hebben gemaakt voor Europese eenwording. Eenwording welteverstaan in een zin zoals de onderhavige prijsuitreiker dat goeddunkt. Een samenvatting van Havels toespraak, EU liefdesverklaring, valt hier te lezen: Er kunnen geen twee Europa's naast elkaar bestaan (Volkskrant, Václav Havel, 18 mei 1996). Een ander tekstdeel uit zijn toespraak van 1991 wordt weergegeven op de webpagina: Toespraak (extract) van Václav Havel (Das Internationale Karlspreis zu Aachen – Für die Einheit des Europas).

Zijn toespraak vormt naar mijn idee een mengelmoes van enerzijds intelligente weegpunten, interessante vraagstellingen en terreinverkenningen en... anderzijds tamelijk naïeve verwachtingen en inschattingen. Een kleine greep uit zijn toespraak, enige deelcitaten ter illustratie, Havel over 'dit Europa', waarmee hij op de Europese Unie van de negentiger jaren van de vorige eeuw doelt, gevolgd door kort commentaar van mijn kant:

Uit: Er kunnen geen twee Europa's naast elkaar bestaan (Volkskrant, Václav Havel, 18 mei 1996). Eerste deelcitaat. Václav Havel:

" [...] Een debat over dit Europa is moeilijk en wordt daarom slechts sporadisch gevoerd. Toch zou elke discussie over Europa en zijn toekomst bij dit Europa moeten beginnen. Met andere woorden: het mag dan vaak niet zo belangrijk lijken, maar al onze vrijblijvende overpeinzingen in de avonduren zouden eigenlijk moeten beginnen met een debat over Europa als een wereld met een bepaald waardepatroon, over Europa's spirituele identiteit of, zo u wilt, over de ziel van Europa, over wat Europa vroeger was en waarin het geloofde, over wat het is en waarin het nu gelooft, over wat het zou moeten of kunnen zijn, en welke rol het in de toekomst zou kunnen spelen. [...] "

Dat is mooi gezegd, maar scheiden geesten zich dan niet snel? Nog sneller dan al te doen gebruikelijk? 'Spirituele identiteit' en 'ziel van Europa', wat kunnen mensen met die aanduidingen als ze daarover met elkaar in gesprek of zelfs in debat moeten gaan? Wordt het dan wellicht niet problematisch, slaat een gesprek dan misschien niet gauw dood, laat staan dat ze echt op gang komt? Begrijp me goed, ik wil niet zeggen dat het niet zinvol is of zinvol kan zijn om het daarover te hebben, integendeel zelfs: per slot van rekening ben ik een antroposoof, maar ik stel wel vast dat door alle lagen en segmenten van de bevolking heen referentiekaders van mensen sterk uiteenlopen.

Uit: Er kunnen geen twee Europa's naast elkaar bestaan (Volkskrant, Václav Havel, 18 mei 1996). Tweede deelcitaat. Václav Havel:

" [...] Om te beginnen wil ik over het Europa in deze derde betekenis opmerken dat het in wezen altijd een ondeelbare politieke eenheid heeft gevormd, hoe enorm divers, rijk geschakeerd en complex gestructureerd het ook was. Dit is niet louter toe te schrijven aan geografische factoren, ofwel aan het feit dat een groot aantal min of meer verwante volkeren op en om een betrekkelijk klein schiereiland waren geconcentreerd. Een veel grotere rol speelde de gemeenschappelijke geschiedenis van duizenden jaren. In de loop van die tijd werden de inwoners, die vaak in multi-nationale rijken met zeer uiteenlopende staatsvormen leefden, aaneengesmeed. Europa is zo een geestelijke eenheid geworden, waar een bepaalde vorm van beschaving bestaat en waarin de diverse landen politiek zo nauw met elkaar verweven zijn geraakt dat een aanval op een van hen, in bepaalde gevallen, tot een desintegratie van het geheel kan leiden. [...] "

'[...] Europa (is) een ondeelbare politieke eenheid [...]'
(Havel)
Nou ja, met aandacht op Europa gericht leeft bij mij meer de idee van deelbare eenheid en een notie van onder andere politieke verscheidenheid.
'[...] Europa is zo een geestelijke eenheid geworden [...]' (Havel)
Wel... van wetgeving en omgangsvormen van 'multi-nationale rijken' kan op inwoners zeker een vormende werking uitgaan, zoals je dat tegenwoordig ook vaak ziet bij samenlevingen, naties waarvan de bevolking multi-etnisch is samengesteld. Dat is evident. Maar mijns inziens kunnen fenomenen als 'geestelijke eenheid' en 'politieke verwevenheid' niet zo makkelijk en eenduidig worden geïnterpreteerd als Havel hierboven meent. Bovendien bestaat er ook nog zoiets als geestelijke diversiteit.

Uit: Er kunnen geen twee Europa's naast elkaar bestaan (Volkskrant, Václav Havel, 18 mei 1996). Derde deelcitaat. Václav Havel:

[...] "Op de lange termijn kunnen we ons eenvoudigweg geen Europa voorstellen dat weliswaar niet door een IJzeren Gordijn in tweeën is gedeeld, maar dat is opgedeeld in een stabiel, welvarend en in toenemende mate verenigd Europa enerzijds en een minder stabiel, minder welvarend en niet verenigd Europa anderzijds. [...] "

'[...] Opdeling van een welvarend verenigd Europa en een minder stabiel, minder welvarend en niet verenigd Europa is op langere termijn onvoorstelbaar [...]'
(Havel)
Dat is wel degelijk voorstelbaar en het is maar net wat je in dit geval onder verenigd en onverenigd zijn verstaat, kan en moet verstaan, en hoe vereniging en ontbreken van vereniging of ontbinden van vereniging gestalte krijgt. En precies in dat proces met die problematiek verkeren Europeanen in de huidige fase van de 21e eeuw.

Uit: Er kunnen geen twee Europa's naast elkaar bestaan (Volkskrant, Václav Havel, 18 mei 1996). Vierde deelcitaat. Václav Havel: 

" [...] Het verenigde Europa zal geen schade ondervinden van een uitbreiding. Op den duur zal het alleen ellende over zich afroepen als het zich niet uitbreid. Vanuit het perspectief van de beschaving bezien, heeft Europa nu een kans die ongehoord is in zijn geschiedenis. Het kan een orde opbouwen die berust op gelijkwaardig, vreedzaam en democratisch overleg met alle betrokkenen. Laat het deze kans lopen, vanwege overwegingen van de korte termijn, puur nationaal belang of zelfs vanwege alleen economische belangen, dan zal het, als geheel, daarvoor moeten boeten. Laat het deze gelegenheid voorbijgaan, dan zal dit, in beide delen van Europa, de deur openen voor al diegenen die meer zien in de confrontatie dan in de dialoog, die zich kortom liever afzetten tegen anderen dan hen als buren te beschouwen. Het is onverstandig om net te doen alsof dit soort mensen is uitgestorven. Of, anders gezegd, de democraten moeten de politieke eenheid van Europa tijdig gestalte geven omdat anders anderen dit op hun manier zullen doen - en de democraten zullen daarvan de gevolgen ondervinden. De demonen die in de Europese geschiedenis zo bloedig hebben huisgehouden - en het meest rampzalig wel in de twintigste eeuw - liggen op de loer. Het zou tragisch zijn als men hun bestaan vergat door alle drukte rond technische zaken als fondsen, quota's en tarieven. [...] "

'[...] Het verenigde Europa zal geen schade ondervinden van een uitbreiding [...]'
(Havel)
Het vooruitgangsgeloof van Havel is 'aandoenlijk'. Laat ik zeggen tragisch. De roze wolkenpartijen in zijn vergezicht zijn heel begrijpelijk. Zeker. Eind vorige eeuw, met de invoering van de euro en het fraai klinkende Europese volkslied, leefden er niet in de laatste plaats bij Oost- en Midden-Europeanen in het voormalig oostblok die zo lang onder een communistische knoet van het Sovjet regime hebben moeten leven hooggespannen verwachtingen.
'[...] De demonen die in de Europese geschiedenis zo bloedig hebben huisgehouden - en het meest rampzalig wel in de twintigste eeuw - liggen op de loer. Het zou tragisch zijn als men hun bestaan vergat door alle drukte rond technische zaken als fondsen, quota's en tarieven [...]' (Havel)
Ja ze liggen op de loer. En meer dan dat. Maar de reden dat ze op de loer liggen en weer actief zijn, op een andere manier als voorheen overigens, is mijns inziens anders dan Havel zich met zijn tamelijk abstracte redeneerwijze voorstelt. En ook Havel speelde dus de 'Nie mehr Krieg' kaart.

Uit: Er kunnen geen twee Europa's naast elkaar bestaan (Volkskrant, Václav Havel, 18 mei 1996). Vijfde deelcitaat. Václav Havel: 

" [...] De enige zinvolle opdracht voor het Europa van de volgende eeuw is zo goed mogelijk te zijn, dat wil zeggen weer volgens zijn beste spirituele tradities te gaan leven om zo op een creatieve wijze bij te dragen aan een nieuwe vorm van mondiale samenwerking. We kunnen het meeste voor de wereld betekenen als we ons gewoon door ons geweten laten leiden. Als we ons, kort gezegd, gedragen zoals iedereen zich volgens ons behoort te gedragen. Wellicht dat iemand dit voorbeeld zal volgen, maar misschien ook niet. We mogen ons niet bij voorbaat laten ontmoedigen. Het loslaten van de gedachte dat het zinloos is je volgens een hoger principe te gedragen zolang anderen dat niet doen of daartoe niet bereid zijn, zal niet eenvoudig zijn. Maar het kan wel. [...] "

Je kan niet zeggen dat het op zich niet edel is, waarvoor Havel pleitte. Daarbij valt op dat hij telkens het woord spiritueel in de mond nam. Wat zijn dan die 'spirituele tradities' waarop hij doelt, naast het door hem nader gespecificeerde 'gewoonweg het geweten' laten spreken(?), welke bij hem gefundeerd lijkt te zijn op een kantiaans beginsel, categorische imperatief: 'zich gedragen zoals volgens ons iedereen zich hoort te gedragen'.

Daarover valt meer te lezen in de biografie Václav Havel - Een leven (Uitgeverij De Bezige Bij, 2014), geschreven door Michael Žantovský. Blogger en journaliste Kristien Bonneure schreef daarover deze boekbespreking (Kristien Bonneure, 29 december 2014). Daarin noteert ze:

Václav Havel. Een leven; boekbespreking van Kristien Bonneure:

'[...] En daarnaast is er de spirituele, niet-religieuze Havel, die spreekt over “het mysterieuze geheugen van het zijn, waarin al onze daden worden vastgelegd en waarin en waardoor ze uiteindelijk hun werkelijke waarde terugkrijgen”, en die nauwe contacten had met aartbisschop Duka (een oude dissidentenvriend) en tot een week voor zijn dood met de dalai lama. [...]'

De Amerikaan Stephen Ludger Lapeyrouse schrijft daar iets meer over in zijn webartikel Thoughts on Vaclav Havel’s Anthropology and Cosmology (Magazine English, 2000). Voor meer over Havel in algemeen historisch perspectief zie deze audiovisuele reportage van CBS News (1992):




Tot zo ver mijn denkbeeldige gedachtewisseling met deze begaafde schrijver en uitzonderlijke staatsman. Wat ontwaar ik nu? Heden ten dage? Right now? Which fine moments? Welke politieke koers zal Duitsland eind 2017 gaan varen? Zullen de CDU/SDU en de SPD toch weer een regeringscoalitie vormen of zullen aldaar weer nieuwe verkiezingen worden uitgeschreven? Of een gedoogde minderheidsregering gevormd? Dat zal spoedig duidelijk worden. Waar het heen zal gaan met Europa, Europa als entiteit, en waarop de Europese Unie afstevent, de Europese Unie als waagstuk, twee niet met elkaar te verwarren grootheden, vormt een vraag die minder snel zal kunnen worden beantwoord. Wat staat op het spel? De 21e eeuw ligt grotendeels nog braak. Welke contouren tekenen zich af? Tja geachte lezer, daarover bestaat zoals U zelf al begrijpt allerminst consensus…


Music
Joe Jackson
Oh Well

2 opmerkingen:

  1. Noten


    Wanneer Havel het heeft over 'een mysterieus geheugen van het zijn, waarin al onze daden worden vastgelegd en waarin en waardoor ze uiteindelijk hun werkelijke waarde terugkrijgen', gaan bij een antroposoof gedachten uit naar een akasha-kroniek, zoals die door Rudolf Steiner werd aangeduid.


    Nogmaals, laat daarover geen misverstand bestaan, Václav Havel verdient als persoon, als mens, zeker achting. Zijn gevoerde vrijheidsstrijd en verantwoordelijkheidsgevoel is bewonderenswaardig. De genoemde biografie Václav Havel - Een leven (Uitgeverij De Bezige Bij, 2014) is goed leesbaar en het bestuderen zeker waard.

    BeantwoordenVerwijderen
  2. Bijkomende opmerkingen


    De immer nijvere blogger Enno Nuy wees bijna drie weken geleden met zijn blog Het einde van de natiestaat? (Aan het roer dien avond stond het hart, 6 november 2017) op de opmerkelijke boekpublicatie Red Europa! - Waarom Europa een republiek moet worden (Uitgeverij Atlas Contact, 2017; Google Books), geschreven door de Duitse politicologe Ulrike Guérot. Voor een audio-visueel verslag daaromtrent zie de uitzending: Eurotopia - VPRO Tegenlicht. Hoe dat zich bijvoorbeeld verhoudt tot het ideeëngoed van Havel ten aanzien van een Verenigd Europa mag worden afgevraagd.


    Vind het jammer dat ik Mieke Mosmullers lezing die zij aanstaande dinsdag (28 november) in Arhem zal houden: Europa's opgave tussen Oost en West niet kan bijwonen. Haar benaderingswijze ten aanzien van het onderwerp bij die lezing wordt bij de aankondiging als volgt beschreven:

    Lezing Mieke Mosmuller; Arnhem, 28 november 2017: Europa's opgave tussen Oost en West; tekst aankondiging:

    ● Steeds duidelijker wordt dat Europa schouwtoneel is van conflicten tussen belangen uit het Oosten en het Westen

    ● Van beide kanten werken krachten die de toekomst van Europa bedreigen. Wat heeft dit met ons als bewoners van Europa te doen en wat bedoelt Rudolf Steiner wanneer hij spreekt over de opgave van een hygiënisch occultisme voor Europa?

    ● Hoe kunnen we deze opgave in onze tijd begrijpen en dit hygiënisch occultisme ontwikkelen? Hygiënisch occultisme voor Europa?


    Voor meer over de term en het fenomeen hygiënisch occultisme zie:

    ● Lezing van Rudolf Steiner, bijna 100 jaar geleden, over (1) mechanisch, (2) hygiënisch en (3) eugenetisch occultisme en het drama van de Eerste Wereldoorlog: Lezing Rudolf Steiner, Dornach, 1 december 1918; GA 186, bladzijde 56 t/m 87;

    ● Nawoord van Joop van Dam over hygiënisch occultisme in het boekwerk Gezondheid, ziekte, genezing (Uitgeverij Christofoor, 2003), een bundeling van lezingen over die onderwerpen van Rudolf Steiner: Joop van Dam, nawoord, bladzijde 273 (Google Books).

    Mensen die wel in de gelegenheid zijn om deze lezing van Mieke Mosmuller bij te wonen, zou ik willen zeggen: overweeg om er naar toe gaan. Het lijkt me zeker de moeite waard.

    BeantwoordenVerwijderen

Overzicht van alle blogberichten op Cahier - Nieuwer bericht boven en ouder bericht onder

2017

Wordingskracht – 11 december 2017

Grace – 6 december 2017

Virtues – 4 december 2017

Oh Well – 23 november 2017

Kennistheorie – 10 november 2017

Filosofie, wetenschap en antroposofie – Deel 5 – 13 oktober 2017

Europe & Memoranda – 10 oktober 2017

Filosofie, wetenschap en antroposofie – Deel 4 - 29 september 2017

Ready to go again! – 28 september 2017

Keep up the pace – 11 september 2017

Filosofie, wetenschap en antroposofie - Deel 3 – 31 augustus 2017

Filosofie, wetenschap en antroposofie - Deel 2 – 28 augustus 2017

Dienstmededeling over deel 2 van meerluik – 21 augustus 2017

Filosofie, wetenschap en antroposofie - Deel 1 - 14 augustus 2017

Kelk – 7 augustus 2017

Wishes and embodiments – 3 augustus 2017

Foreshadowing – 31 juli 2017

Schimmenrijk – 24 juli 2017

Faust & Helena – 17 juli 2017

My Way – 10 juli 2017

Independent – 3 juli 2017

Wetenschap en ontwikkelingswegen – 27 juni 2017

Perceptie en oude windselen – 26 juni 2017

Memories – Friendship – 19 juni 2017

Volle teugen – 12 juni 2017

Society: human predestination or self-determination – 5 juni 2017

Innerlijke vrijheid – 29 mei 2017

Purify and Enlighten Someone – 22 mei 2017

Nature and nurture from a inner perspective – 15 mei 2017

Brief Message – 13 mei 2017

Opklaring - 11 mei 2017

Inside, outside, upside down – 8 mei 2017

Zien – 6 mei 2017

On-of-a-kind (Parsifal – Deel 8) – 1 mei 2017

Perceptie – 27 april 2017

Instignatie en initiatie – 24 april 2017

Zelfbestemming – 21 april 2017

Genuine – 17 april 2017

Inleiding intermezzo aforismen, gedachten en epigrammen – 13 april 2017

Friend – 24 maart - 2017

Time-out – 6 maart 2017

Human Behavior – 3 maart 2017

Parsifal – Deel 7 – 27 februari 2017

Parsifal – Deel 6 – 20 februari 2017

Judith von Halle – 18 februari 2017

Aforisme en perikel – Lichtflits en experiment – 13 februari 2017

Living – Foolish or not – 6 februari 2017

Parsifal – Deel 5 – 30 januari 2017

Parsifal – Deel 4 – 20 januari 2017

Parsifal – Deel 3 – 6 januari 2017

Feestdagen en Nieuwjaar – 2 januari 2017

2016

Parsifal – Deel 2 – 30 december 2016

Parsifal - Deel 1 – 23 december 2016

Tell me – 16 december 2016

Twee zielen (en niet één gedachte) – 12 december 2016

To become – 5 december 2016

Digitale geletterdheid – 28 november 2016

Onbehagen – 21 november 2016

Weekly basis – 14 november 2016

Braintwisters and inner demons – 23 september 2016

Polsslagen der tijd – 19 september 2016

Funderen – 15 september 2016

Misunderstanding – 8 september 2016

Shine – 4 september 2016

Delicaat – 29 augustus 2016

Literatuurbeschouwing – Deel 1: Literatuur als kunstuiting – 26 augustus 2016

Versnellen – 9 augustus 2016

Autonomie – 8 augustus 2016

Fighting spirit - 29 juli 2016

Wijziging vorm en inhoud van weblog Cahier – 24 juli 2016

Mara’s influence on literature writers – 22 juli 2016

Schone wereld en schone schijn, 16 juli 2016

Verbeelden – 14 juli 2016

Macht van markten en staatscontrole - 1 juli 2016

Brexit – Synopsis – 27 juni 2016

Female – 13 mei 2016

Progress – 5 mei 2016

On the March –Dienstmededeling – 25 april 2016

Over napijn, genezing en nadere toekomst – 17 april 2016

Pijn of geen pijn: een queeste en vraagstuk – 15 april 2016

2015

Dagelijks leven met in- en toewijding - 17 december 2015

Respect – 12 november 2015

Vitaliseren én wijzer worden – 9 november 2015

True nature – 5 november 2015

Simple & Not fade away – 29 oktober 2015

Literaire wegen (bezien tegen een Rotterdamse achtergrond) – 4 september 2015

Anticiperen en participeren – 22 februari 2015

Mijn schrijfwerk en wedervaren; derde maanknoop en negende levensfase – 8 februari 2015

2014

Productieve kracht laten gelden – 20 december 2014

Open wond – 1 december 2014

Over spreuken 2, 3 en 4 op weblog Sprüche in Prosa – 9 november 2014

Uit de nacht – 31 oktober 2014

Sturm und Drang en jaren die tellen – 15 oktober 2014

Citeren uit 'Sprüche in Prosa' in voorbereiding – 12 september 2014

Short one - Home Sweet Home - Rhine Harbour – 1 september 2014

Sergej O. Prokofieff en het thema van vergeestelijking van het fysieke lichaam – 5 augustus 2014

Karma van de Antroposofische Vereniging in Nederland herkennen en erkennen – Jaar 2014 – 8 juni 2014

Gezamenlijke verantwoordelijkheid – 11 mei 2014

Kunst, religie en wetenschap & mythen en mysteriescholen – 29 april 2014

Light capture – 19 april 2014

Preoccupaties – 7 april 2014

Ondernemen – Bezield en sociaal – 25 maart 2014

Schoonmaakwoede – 22 maart 2014

Politieke (geheim)taal: centraal gestelde decentralisaties rijkelijk uitgedragen – 16 maart 2014

Antroposofie en wetenschapsfilosofie (3) – Afbaken – 8 maart 2014

Antroposofie en wetenschapsfilosofie (2) – Eigen koers – 14 februari 2014

Antroposofie en wetenschapsfilosofie (1) – Voorspel - 12 februari 2014

2013

Integriteit en vrijeschoolonderwijs in toekomstperspectief – 20 juli 2013

Nieuwe koers – 22 juni 2013

Rotjeknor - We doen het zelf wel - 10 mei 2013

Nieuw orgaan - Karma en reïncarnatie - Honderd jaar terug – 1 mei 2013

Weegfactoren en onderscheid - 1 april 2013

Sociale driegeleding door de bank genomen - 26 maart 2013

Over helderziendheid en voortschrijdend inzicht - 9 maart 2013

Sympathie voor Iblis - 13 februari 2013

Money voor nothing... or love don't search itself? - 8 februari 2013

Stokken stopt - 27 januari 2013

Imagine: spielerisch to be honest - 16 januari 2013

Verbijstering, bewilderment (perplexity) en Verwirrung is kwestie van beschaving - 6 januari 2013

Dubbelblind slim - Open je ogen - 3 januari 2013

Judith von Halle en Junko Althaus - 1 januari 2013

2012

Wagners worstelingen anno 2012/13; Wagner uit Goethes Faust - 15 december 2012

'Heilig' mantra: groei, groei en nog eens groei! - 11 december 2012

With double in mirrors - 25 november 2012

Sneltreinvaart - 19 oktober 2012

Voorsorteren op digitale snelweg - 14 oktober 2012

De bijen en het Woord - 8 oktober 2012

Manifestaties van het licht - 30 september 2012

Chemische Bruiloft - 25 september 2012

Danige deining - 21 september 2012

Zinnen verzet, orde op zaken gesteld, en weer back to business as (un)usual - 24 augustus 2012

Beramen en benevelen - 22 juli 2012

Facing Mirrors and Signs on the Wall with feet on Earth - 21 juli 2012

Bloggen en bloggers online and offline - 20 juli 2012

Stilaan stilstaan - 17 juli 2012

Plaatselijke sufferdje - 2 juli 2012

Terry Boardman on Actualities - 28 juni 2012

Economieën op drift en vaart of stagnatie der volkeren - 17 juni 2012

Wisseling van de wacht - 10 juni 2012

Bredere economische horizon - 8 juni 2012

De eigenlijke Europese munt: eureka’s - 3 juni 2012

Dienstmededeling: internetadres Cahier gewijzigd - 3 juni 2012

Life with music - 3 juni 2012

Weer aan de bak - 2 juni 2012

2011

Uitweidingen over het Marcus-evangelie - 2e tekstdeel - 18 april 2011

Uitweidingen over het Marcus-evangelie - Eerste tekstdeel - 11 april 2011

'Vereeuwigen' van teksten en plaatjes – Hardlopers en doodlopers - 4 april 2011

Culturele verscheidenheid en tijdsopgaven – Karma en reïncarnatie in de praktijk - 2 april 2011

Oponthoud - Reactie volgt nog - May the Force be with You! - 28 maart 2011

Blad voor de mond nemen of absolute waarheid verkondigen - 25 maart 2011

Japanese houding en inborst bij breuklijnen en waterscheidingen - 23 maart 2011

Living on the edge – Japan - 21 maart 2011

Preludes en dissonanten - Recapitulatie en overzicht - 19 maart 2011

Psychologie en genetica van (vleesgeworden) arrogantie - 13 maart 2011

Moderne literatuurkritiek – Waar gaat het over? - 12 maart 2011

The aftermath – Slotwoord bij drieluik over Judith von Halle - 11 maart 2011

Vermeende inwijding - Judith von Halle - 6 maart 2011

Saturday - 4 maart 2011

Hey Jude – Make it better - 3 maart 2011

Sign of times – Judith von Halle for instance - 2 maart 2011

Wie is wie met wie? – Willen echten echt opstaan! - 1 maart 2011

Leidraden, labyrinten, uitwegen en valkuilen - februari 2011

M. Vasalis en Naema Tahir - Niet kijken op een dag - 27 februari 2011

Waar staat Europa bij stil? - 12 februari 2011

Omgekeerde cultus (Michaël) en Faust - 7 februari 2011

Energiek vooruit - 29 januari 2011

Pauselijk bannen - Pro-actief 'herderschap' - 17 januari 2011

Start van het nieuwe jaar: 2011 - 11 januari 2011

Anders gepland - Datum verzet - 9 januari 2011

2010

Geesteswetenschap – Hoe werken de engelen in ons astrale lichaam? - 25 december 2010

Introductie van de bewustzijnsziel - Geschiedkundige impuls - 20 november 2010

Rol van Pentagon bij oorlog en vrede - Kennisworstelingen - 13 november 2010

Vergewissen van wiskunde - 27 oktober 2010

Vooral geen water geven en zeker geen koffie morsen - 24 oktober 2010

Proactieve interactie - Michel Gastkemper over Antroposofie Monitor - 14 oktober 2010

Voor- en achterland - Volkerenkunde - 14 oktober 2010

Open internetgemeenschap - 9 oktober 2010

Symbiosen en gedeelde belangen - 3 oktober 2010

Draken van onderwerpen - Wie stelt wie met wat aan de kaak? - 30 september 2010

Feit en fictie & Begrip en inzicht - Koers Antroposofische Vereniging - 29 september 2010

Hoofdkwartier antroposofische vereniging - 27 september 2010

Digitale bibliotheek - Zeno.org - 26 september 2010

Voetbal en vechtsporten zijn niet uit den boze - 25 september 2010

Full moon almost - Spiritual shopping or tell what you can sell - 27 september 2010

Hedendaagse maieutiek - 20 september 2010

Not asleep yet - 18 september 2010

Nederlandse vertaling Steiners voordrachtencyclus over Filosofie van Thomas van Aquino - 16 september 2010

Gemoederen in en rond de Antroposofische Vereniging - Taja Gut - 16 september 2010

Hemelvaartsdag 2010 - 13 mei 2010

Stralende lentedag - 6 mei 2010

Start - 28 april 2010

Vertalen - Translate