maandag 21 november 2016

Onbehagen

Bas Heijne
Handelwijzen, uitingen, uitspraken en gedachten hebben een impact op de menselijke leefwereld. Zulke werkingen op die leefwereld kunnen worden geobserveerd en bestudeerd. Menselijke interactie bevat twee hoofdbestanddelen: (1) sociaal ageren of reageren en (2) antisociaal ageren of reageren. Over wat onder termen als ‘sociaal’ en ‘antisociaal’ kan worden verstaan wordt door mensen divers gedacht, maar in ieder geval doet een breed gedragen opvatting opgeld dat deze begrippen onder andere betrekking hebben op wel of niet rekening met elkaar houden, gemeenschapszin en gemeenschapsvorming en integratie of desintegratie, en ook in verband staan met emancipatie, autonomie en individualisering.

Het vooruitgangsloof van veel progressief ingestelde mensen, voor velen onder hen vrucht van het tijdperk van de Verlichting (Eeuw van de Rede) en daarmee verbonden verlichtingsdenken, is door allerlei ontwikkelingen in de 19e, 20e en 21e eeuw zwaar onder druk komen te staan. Zo ook bij een intellectueel als Bas Heijne. Heijne beschrijft zijn kater en ambivalentie op een interessante manier in zijn essay Onbehagen – Nieuw licht op de beschaafde mens (Ambo|Anthos, 2016). Een prikkelend lezenswaardig boekwerkje dat ik met belangstelling heb gelezen. Tussen de regels door ontwaar je in dit boekje het paradigma van waaruit Heijne met name in zijn columns voor NRC Handelsblad over allerlei zaken stelling neemt.


Een citaat uit het essay, paragraaf 4, eerste alinea, bladzijde 22:

Bas Heijne:
“Mijn eigen mensbeeld raakte gaandeweg donkerder gekleurd. Mijn lievelingsschrijvers werden Fjodor Dostojevski, Joseph Conrad en, misschien verrassend, gezien zijn dweperige, nostalgische reputatie, Louis Couperus. Dit waren stuk voor stuk romanciers die een diep instinct hadden voor de mens die niet opgewassen was tegen zijn eigen beschaving, de mens die zijn eigen vernietigingsdrang kon maskeren met een hardnekkig vooruitgangsgeloof, de mens die, wanneer hij los kwam te staan van zijn eigen cultuur, ten prooi viel aan destructieve, beestachtige impulsen. In de jaren negentig, vertaalde ik Conrads Heart of Darkness, die genadeloze afrekening met het blinde geloof in de menselijke vooruitgang.”

Heijne schreef zijn essay op verzoek van twee Nederlandse filosofen, Frank Meester en Coen Simon. Zij vroegen hem ‘om nieuw licht te werpen op Sigmund Freuds essay Het onbehagen in de cultuur, maar daarbij wel een eigen koers te varen’. Voor iets meer daarover zie deze recensie van Carel Peeters: Hoe Bas Heijne zijn verlichtingsoptimisme kwijtraakte (Vrij Nederland, 13 september 2016) en Heijnes column Iets kapot maken is lekker (NRC Handelsblad, 9 september 2016).

Vergelijkingsmateriaal, meer over wat Freud onder realisme verstaat, met name in relatie tot religie en spiritualiteit: Sigmund Freud, De toekomst van een illusie (1927) (Humanistische Canon).

Inhoudelijk bezien valt er nog veel meer te zeggen over dit essay van Heijne, bijvoorbeeld iets over zijn wetenschapsopvattingen, wat hij wel dan niet wetenschappelijk geijkt acht, en over zijn interessante boekverwijzingen en referentiemateriaal. Heb het nageplozen. Maar op dit moment ontbreekt me de tijd om ook dit expliciet aan de orde stellen. Dat komt misschien een andere keer aan bod op Cahier.

Weegpunten van Heijne kunnen naast die van een andere denker worden gelegd. Eén die niet meer leeft, 91 jaar geleden is overleden, Rudolf Steiner (1861 – 1925), grondlegger van de antroposofie (wijsheid omtrent de mens), een antroposofische geesteswetenschap. En wel aan de hand van de inhoud van twee opgetekende lezingen, die hij 6 en 7 december 1918, vlak na beëindiging van de Eerste Wereldoorlog te Dornach had gegeven. Deze lezingen zijn opgenomen in de voordrachtenreeks Die soziale Grundforderung unserer Zeit – In geänderte Zeitlage (GA 186; 1918), ‘Fundamentele sociale eisen van onze tijd – Onder gewijzigde tijdsomstandigheden’. Met deze lezingen nam Steiner karakteristieke werkingen van sociale en antisociale processen en de tegenwoordige roep en hang naar socialisme als tijdsfenomeen in een ruime zin van het woord nader onder de loep.

Hij onderscheidt sociale en antisociale werkingen van mens tot mens op drie verschillende bewustzijnsterreinen, op denk-, gevoels- en wilsniveau. Tevens legt hij die werkingen op een maatschappelijke weegschaal van haves and haves not, zij die bezitten en rijk zijn en zij die minder of vrijwel niets bezitten en dus arm en behoeftig zijn (niet per definitie in materieel opzicht). Het is zeer de moeite waard om alles wat hij hierover ter berde brengt te bestuderen, omdat dit voert tot waardevolle concrete praktische menskunde op gebied van communicatie en non-communicatie en andere omgangs- en samenlevingsvormen van mensen.

In dit kader geeft hij in de genoemde lezingen aan dat socialisme veel meer inhoud dan enkel een rechtvaardige of evenredige verdeling van geld en goederen en zorg voor billijke arbeidsomstandigheden. Sociale en socialistische initiatieven zijn volgens hem steeds weer gedoemd om te mislukken, ten onder te gaan als zij niet worden omkaderd door enerzijds vrijheid (van denken; inclusief alle mogelijke religieuze en spirituele opvattingen) en anderzijds een levendige bewuste actieradius van antroposofische geesteswetenschap. De trits vrijheid ↔ socialisme ↔ geesteswetenschap.

De notie van Heijne en Freud en bijvoorbeeld een filosoof als John Gray dat de mens een intelligent en gewond zelfbewust dier is, neemt Steiner niet tot uitgangspunt. Hij ontkent niet dat mensen met hun instincten, driften en begeerten zekere dierlijke kenmerken vertonen, maar hij is er van overtuigd dat die kunnen worden omgevormd en veredeld naar een menselijk en meer geestelijk niveau. Dat echter niet zonder pijn en aanvankelijke misstappen. Verhoogde inspanningen zijn daarbij zeker benodigd.

Het tweede decennium van de 21e eeuw staat bol van spanningen en botsingen tussen sociale en antisociale krachtwerkingen. Volgens Steiner zal dit toenemen tot ver in het derde millennium. Illustratief zijn wat dit aangaat niet alleen uitbarstingen zoals 9/11 en Isis, maar zeer zeker ook Brexit en de verkiezing van Trump als nieuwe president van Noord-Amerika, de Verenigde Staten. Nigel Farage en Donald Trump zijn echte tijdsfenomenen, mensen die de bodem onder een gevestigde orde laten trillen. Zelfs meer dan dat. Ze veranderen immers de status quo.

Nigel Farage en Donald Trump
Het stemgedrag van antroposofen bij referenda en verkiezingen is zonder meer divers. Gelukkig maar. Wat ik hier over mezelf aangeef, zal beslist niet representatief zijn, misschien eerder uitzonderlijk, en wordt uitdrukkelijk vermeld op persoonlijke ‘titel’. Zelf zou ik voor Brexit hebben gestemd en als ik had moeten kiezen tussen Clinton en Trump had het ook voor mij Trump geworden. Uit strategisch oogpunt bedien ik me soms van een antisociaal instrumentarium.

Op Geert Wilders zal ik echter nooit stemmen. Bij de komende Nederlandse verkiezingen zal ik denk ik weer een blanco kaart trekken. Of misschien op een nieuwe partij getrokken door Thierry Baudet, het Forum voor Democratie (FvD). Niet omdat ik er zo enthousiast over ben, maar omdat een richting waarin Baudet over bepaalde zaken denkt me op zich wel goed lijkt. Maar dan wel om beweegredenen die verschillen van die van Baudet.

Terry Boardman, historicus en antroposoof, gaf in een lezing van een paar maanden geleden aan, juni 2016, dat hij voor Brexit zou stemmen. Waarom hij dat heeft gedaan en waarom hij daarvoor eigenlijk een pleidooi hield valt te zien en te beluisteren via de onderstaande Youtube video.




Muziek
When I was Young – The Animals

4 opmerkingen:

  1. Vergelijkingsmateriaal, de volgende column van John Hogervorst: Berichten uit de vooruitgang (Website Driegonaal, 14 november 2016).

    BeantwoordenVerwijderen
  2. By the way hier een interessante podcast, een audio-interview tussen Bas Heijne en Lex Bohlmeijer over Heijne's essay Onbehagen: Het is tijd voor een nieuw beschavingsideaal. Bas Heijne wijst de weg (De Correspondent, oktober 2016). Probleemstelling deel ik deels. Analyse en uitkomsten niet. 't Parsifal intro, muziekdeun, is passend.

    BeantwoordenVerwijderen
  3. Heijne won voor zijn beschouwende proza de P.C. Hooftprijs 2016. Zie: Bas Heijne wint de P.C. Hooftprijs (NRC Handelsblad, 13 december 2016).

    BeantwoordenVerwijderen

Overzicht van alle blogberichten op Cahier - Nieuwer bericht boven en ouder bericht onder

2017

Perceptie en oude windselen – 26 juni 2017

Memories – Friendship – 19 juni 2017

Volle teugen – 12 juni 2017

Society: human predestination or self-determination – 5 juni 2017

Innerlijke vrijheid – 29 mei 2017

Purify and Enlighten Someone – 22 mei 2017

Nature and nurture from a inner perspective – 15 mei 2017

Brief Message – 13 mei 2017

Opklaring - 11 mei 2017

Inside, outside, upside down – 8 mei 2017

Zien – 6 mei 2017

On-of-a-kind (Parsifal – Deel 8) – 1 mei 2017

Perceptie – 27 april 2017

Instignatie en initiatie – 24 april 2017

Zelfbestemming – 21 april 2017

Genuine – 17 april 2017

Inleiding intermezzo aforismen, gedachten en epigrammen – 13 april 2017

Friend – 24 maart - 2017

Time-out – 6 maart 2017

Human Behavior – 3 maart 2017

Parsifal – Deel 7 – 27 februari 2017

Parsifal – Deel 6 – 20 februari 2017

Judith von Halle – 18 februari 2017

Aforisme en perikel – Lichtflits en experiment – 13 februari 2017

Living – Foolish or not – 6 februari 2017

Parsifal – Deel 5 – 30 januari 2017

Parsifal – Deel 4 – 20 januari 2017

Parsifal – Deel 3 – 6 januari 2017

Feestdagen en Nieuwjaar – 2 januari 2017

2016

Parsifal – Deel 2 – 30 december 2016

Parsifal - Deel 1 – 23 december 2016

Tell me – 16 december 2016

Twee zielen (en niet één gedachte) – 12 december 2016

To become – 5 december 2016

Digitale geletterdheid – 28 november 2016

Onbehagen – 21 november 2016

Weekly basis – 14 november 2016

Braintwisters and inner demons – 23 september 2016

Polsslagen der tijd – 19 september 2016

Funderen – 15 september 2016

Misunderstanding – 8 september 2016

Shine – 4 september 2016

Delicaat – 29 augustus 2016

Literatuurbeschouwing – Deel 1: Literatuur als kunstuiting – 26 augustus 2016

Versnellen – 9 augustus 2016

Autonomie – 8 augustus 2016

Fighting spirit - 29 juli 2016

Wijziging vorm en inhoud van weblog Cahier – 24 juli 2016

Mara’s influence on literature writers – 22 juli 2016

Schone wereld en schone schijn, 16 juli 2016

Verbeelden – 14 juli 2016

Macht van markten en staatscontrole - 1 juli 2016

Brexit – Synopsis – 27 juni 2016

Female – 13 mei 2016

Progress – 5 mei 2016

On the March –Dienstmededeling – 25 april 2016

Over napijn, genezing en nadere toekomst – 17 april 2016

Pijn of geen pijn: een queeste en vraagstuk – 15 april 2016

2015

Dagelijks leven met in- en toewijding - 17 december 2015

Respect – 12 november 2015

Vitaliseren én wijzer worden – 9 november 2015

True nature – 5 november 2015

Simple & Not fade away – 29 oktober 2015

Literaire wegen (bezien tegen een Rotterdamse achtergrond) – 4 september 2015

Anticiperen en participeren – 22 februari 2015

Mijn schrijfwerk en wedervaren; derde maanknoop en negende levensfase – 8 februari 2015

2014

Productieve kracht laten gelden – 20 december 2014

Open wond – 1 december 2014

Over spreuken 2, 3 en 4 op weblog Sprüche in Prosa – 9 november 2014

Uit de nacht – 31 oktober 2014

Sturm und Drang en jaren die tellen – 15 oktober 2014

Citeren uit 'Sprüche in Prosa' in voorbereiding – 12 september 2014

Short one - Home Sweet Home - Rhine Harbour – 1 september 2014

Sergej O. Prokofieff en het thema van vergeestelijking van het fysieke lichaam – 5 augustus 2014

Karma van de Antroposofische Vereniging in Nederland herkennen en erkennen – Jaar 2014 – 8 juni 2014

Gezamenlijke verantwoordelijkheid – 11 mei 2014

Kunst, religie en wetenschap & mythen en mysteriescholen – 29 april 2014

Light capture – 19 april 2014

Preoccupaties – 7 april 2014

Ondernemen – Bezield en sociaal – 25 maart 2014

Schoonmaakwoede – 22 maart 2014

Politieke (geheim)taal: centraal gestelde decentralisaties rijkelijk uitgedragen – 16 maart 2014

Antroposofie en wetenschapsfilosofie (3) – Afbaken – 8 maart 2014

Antroposofie en wetenschapsfilosofie (2) – Eigen koers – 14 februari 2014

Antroposofie en wetenschapsfilosofie (1) – Voorspel - 12 februari 2014

2013

Integriteit en vrijeschoolonderwijs in toekomstperspectief – 20 juli 2013

Nieuwe koers – 22 juni 2013

Rotjeknor - We doen het zelf wel - 10 mei 2013

Nieuw orgaan - Karma en reïncarnatie - Honderd jaar terug – 1 mei 2013

Weegfactoren en onderscheid - 1 april 2013

Sociale driegeleding door de bank genomen - 26 maart 2013

Over helderziendheid en voortschrijdend inzicht - 9 maart 2013

Sympathie voor Iblis - 13 februari 2013

Money voor nothing... or love don't search itself? - 8 februari 2013

Stokken stopt - 27 januari 2013

Imagine: spielerisch to be honest - 16 januari 2013

Verbijstering, bewilderment (perplexity) en Verwirrung is kwestie van beschaving - 6 januari 2013

Dubbelblind slim - Open je ogen - 3 januari 2013

Judith von Halle en Junko Althaus - 1 januari 2013

2012

Wagners worstelingen anno 2012/13; Wagner uit Goethes Faust - 15 december 2012

'Heilig' mantra: groei, groei en nog eens groei! - 11 december 2012

With double in mirrors - 25 november 2012

Sneltreinvaart - 19 oktober 2012

Voorsorteren op digitale snelweg - 14 oktober 2012

De bijen en het Woord - 8 oktober 2012

Manifestaties van het licht - 30 september 2012

Chemische Bruiloft - 25 september 2012

Danige deining - 21 september 2012

Zinnen verzet, orde op zaken gesteld, en weer back to business as (un)usual - 24 augustus 2012

Beramen en benevelen - 22 juli 2012

Facing Mirrors and Signs on the Wall with feet on Earth - 21 juli 2012

Bloggen en bloggers online and offline - 20 juli 2012

Stilaan stilstaan - 17 juli 2012

Plaatselijke sufferdje - 2 juli 2012

Terry Boardman on Actualities - 28 juni 2012

Economieën op drift en vaart of stagnatie der volkeren - 17 juni 2012

Wisseling van de wacht - 10 juni 2012

Bredere economische horizon - 8 juni 2012

De eigenlijke Europese munt: eureka’s - 3 juni 2012

Dienstmededeling: internetadres Cahier gewijzigd - 3 juni 2012

Life with music - 3 juni 2012

Weer aan de bak - 2 juni 2012

2011

Uitweidingen over het Marcus-evangelie - 2e tekstdeel - 18 april 2011

Uitweidingen over het Marcus-evangelie - Eerste tekstdeel - 11 april 2011

'Vereeuwigen' van teksten en plaatjes – Hardlopers en doodlopers - 4 april 2011

Culturele verscheidenheid en tijdsopgaven – Karma en reïncarnatie in de praktijk - 2 april 2011

Oponthoud - Reactie volgt nog - May the Force be with You! - 28 maart 2011

Blad voor de mond nemen of absolute waarheid verkondigen - 25 maart 2011

Japanese houding en inborst bij breuklijnen en waterscheidingen - 23 maart 2011

Living on the edge – Japan - 21 maart 2011

Preludes en dissonanten - Recapitulatie en overzicht - 19 maart 2011

Psychologie en genetica van (vleesgeworden) arrogantie - 13 maart 2011

Moderne literatuurkritiek – Waar gaat het over? - 12 maart 2011

The aftermath – Slotwoord bij drieluik over Judith von Halle - 11 maart 2011

Vermeende inwijding - Judith von Halle - 6 maart 2011

Saturday - 4 maart 2011

Hey Jude – Make it better - 3 maart 2011

Sign of times – Judith von Halle for instance - 2 maart 2011

Wie is wie met wie? – Willen echten echt opstaan! - 1 maart 2011

Leidraden, labyrinten, uitwegen en valkuilen - februari 2011

M. Vasalis en Naema Tahir - Niet kijken op een dag - 27 februari 2011

Waar staat Europa bij stil? - 12 februari 2011

Omgekeerde cultus (Michaël) en Faust - 7 februari 2011

Energiek vooruit - 29 januari 2011

Pauselijk bannen - Pro-actief 'herderschap' - 17 januari 2011

Start van het nieuwe jaar: 2011 - 11 januari 2011

Anders gepland - Datum verzet - 9 januari 2011

2010

Geesteswetenschap – Hoe werken de engelen in ons astrale lichaam? - 25 december 2010

Introductie van de bewustzijnsziel - Geschiedkundige impuls - 20 november 2010

Rol van Pentagon bij oorlog en vrede - Kennisworstelingen - 13 november 2010

Vergewissen van wiskunde - 27 oktober 2010

Vooral geen water geven en zeker geen koffie morsen - 24 oktober 2010

Proactieve interactie - Michel Gastkemper over Antroposofie Monitor - 14 oktober 2010

Voor- en achterland - Volkerenkunde - 14 oktober 2010

Open internetgemeenschap - 9 oktober 2010

Symbiosen en gedeelde belangen - 3 oktober 2010

Draken van onderwerpen - Wie stelt wie met wat aan de kaak? - 30 september 2010

Feit en fictie & Begrip en inzicht - Koers Antroposofische Vereniging - 29 september 2010

Hoofdkwartier antroposofische vereniging - 27 september 2010

Digitale bibliotheek - Zeno.org - 26 september 2010

Voetbal en vechtsporten zijn niet uit den boze - 25 september 2010

Full moon almost - Spiritual shopping or tell what you can sell - 27 september 2010

Hedendaagse maieutiek - 20 september 2010

Not asleep yet - 18 september 2010

Nederlandse vertaling Steiners voordrachtencyclus over Filosofie van Thomas van Aquino - 16 september 2010

Gemoederen in en rond de Antroposofische Vereniging - Taja Gut - 16 september 2010

Hemelvaartsdag 2010 - 13 mei 2010

Stralende lentedag - 6 mei 2010

Start - 28 april 2010

Vertalen - Translate