maandag 28 november 2016

Digitale geletterdheid

'Connected'
Het afgelopen jaar heb ik mijn ogen uitgekeken naar al die mensen die zo aandachtig bezig zijn met hun smartphones tijdens het woon-/werkverkeer in treinen, bussen, trams en metro’s of gesitueerd in andere publieke ruimten zoals restaurants, wachtkamers enzovoort. Observeren van een directe leefomgeving, een medemens van vlees en bloed of zo, WYSIWYG(?), neemt schijnbaar af. Dat begrijp ik wel, want de informatiestroom op zulke phones en tablets is ongekend. Seemingly the world in the palm of your hand.

In een eerder blog, Weekly basis (Cahier, 14 november 2016), schreef ik ‘t al. Ook ik ben omgegaan. Deze maand schafte dit rupsje nooit genoeg, yes me, een tablet aan; een Samsung Galaxy Tab A (6; 4G). Voor louter bellen houd ik het echter bij een eenvoudig mobieltje; klassiek model voor ‘senioren’, geen smartphone, maar een Profoon Comfort GSM. Van angry young tot grumphy old men? To be honest, sometimes I am. Maar ben tegelijkertijd jong van geest. Kijk graag om me heen. Wil niet iedere minuut van de dag opgaan in an extended alternative virtual world.

Gebruikers van dat soort apparaten wordt niet enkel streaming media maar ook nieuwe lees-, leer- en communicatie mogelijkheden geboden. Deels voor educatieve doeleinden. Neem bijvoorbeeld digitale geletterdheid in combinatie gedacht met het onderwijswezen. Huh? Wat is digitale geletterdheid? Tja. Good question. Een kort tekstcitaat uit Wikipedia:

Digitale geletterdheid - Wikipedia
'Nieuwe geletterheid is een synoniem van digitale geletterdheid. Een veel gebruikte definitie (New literacies) is afkomstig van Leu e.a.(2004):'
"Nieuwe geletterdheid omvat de vaardigheden, strategieën en disposities die nodig zijn om zich succesvol aan te passen aan de snel veranderende informatie- en communicatie technologieën en contexten die voortdurend ontstaan en die van invloed zijn op beroepsleven en privé. Deze nieuwe geletterdheid stelt ons in staat om internet en andere ICT toepassingen te gebruiken, belangrijke vragen te kunnen stellen, informatie te vinden, de waarde van de informatie kritisch te beoordelen, de gevonden informatie samen te brengen zodat de vragen beantwoord kunnen worden en daarna het resultaat met anderen te kunnen communiceren."

Freek Zwanenberg
Freek Zwanenberg, oud-vrijeschoolleerling, sinds 2007 werkzaam op het vlak van mediaopvoeding en mediawijsheid, en Remco Pijpers, strategisch adviseur digitale geletterdheid bij Kennisnet, gingen er onlangs over in gesprek, zie het webartikel Freek Zwanenberg over Rudolf Steiner, de vrije school en digitale geletterdheid (Kennisnet, 24 november 2016) en beluister deze daarbij behorende podcast welke een audioweergave biedt van het constructieve gesprek van beide heren. Beluisteren zeker waard. Draagt een hoge actualiteitswaarde. Vergelijkings- en studiemateriaal: (1) Op weg naar vrijeschoolse mediapedagogiek (Vereniging van Vrijescholen) en (2) Sectie Wiskunde, sterrenkunde en ICT van de Vrije Hogeschool voor Geesteswetenschap (Antroposofische Vereniging in Nederland).

Als het om streaming media gaat richt ik me persoonlijk veel op Youtube. Ben sterk op sport gericht, met name denk- en gevechtsporten, hoewel ik atletiek en voetbal ook prachtig vind. Vanavond de 12e matchpartij om het wereldkampioenschap schaken tussen Magnus Carlsen en Sergey Karjakin. Ben benieuwd! De eindbeslissing zou vanavond kunnen vallen. Het jaar 2016 was en is natuurlijk in brede zin een jaar van (belangen)strijd tussen kemphanen. Dat mag duidelijk zijn.

Vannacht weer werken in hotel Holiday Inn te Leiden. De maand december kruipt dichterbij. Maand van terugkijken en evalueren. Intens. Balans. Balanceren.... On the edge.

 Muziek - Documentaire
How Sweet The Sound (Documentary) – Joan Baez

maandag 21 november 2016

Onbehagen

Bas Heijne
Handelwijzen, uitingen, uitspraken en gedachten hebben een impact op de menselijke leefwereld. Zulke werkingen op die leefwereld kunnen worden geobserveerd en bestudeerd. Menselijke interactie bevat twee hoofdbestanddelen: (1) sociaal ageren of reageren en (2) antisociaal ageren of reageren. Over wat onder termen als ‘sociaal’ en ‘antisociaal’ kan worden verstaan wordt door mensen divers gedacht, maar in ieder geval doet een breed gedragen opvatting opgeld dat deze begrippen onder andere betrekking hebben op wel of niet rekening met elkaar houden, gemeenschapszin en gemeenschapsvorming en integratie of desintegratie, en ook in verband staan met emancipatie, autonomie en individualisering.

Het vooruitgangsloof van veel progressief ingestelde mensen, voor velen onder hen vrucht van het tijdperk van de Verlichting (Eeuw van de Rede) en daarmee verbonden verlichtingsdenken, is door allerlei ontwikkelingen in de 19e, 20e en 21e eeuw zwaar onder druk komen te staan. Zo ook bij een intellectueel als Bas Heijne. Heijne beschrijft zijn kater en ambivalentie op een interessante manier in zijn essay Onbehagen – Nieuw licht op de beschaafde mens (Ambo|Anthos, 2016). Een prikkelend lezenswaardig boekwerkje dat ik met belangstelling heb gelezen. Tussen de regels door ontwaar je in dit boekje het paradigma van waaruit Heijne met name in zijn columns voor NRC Handelsblad over allerlei zaken stelling neemt.


Een citaat uit het essay, paragraaf 4, eerste alinea, bladzijde 22:

Bas Heijne:
“Mijn eigen mensbeeld raakte gaandeweg donkerder gekleurd. Mijn lievelingsschrijvers werden Fjodor Dostojevski, Joseph Conrad en, misschien verrassend, gezien zijn dweperige, nostalgische reputatie, Louis Couperus. Dit waren stuk voor stuk romanciers die een diep instinct hadden voor de mens die niet opgewassen was tegen zijn eigen beschaving, de mens die zijn eigen vernietigingsdrang kon maskeren met een hardnekkig vooruitgangsgeloof, de mens die, wanneer hij los kwam te staan van zijn eigen cultuur, ten prooi viel aan destructieve, beestachtige impulsen. In de jaren negentig, vertaalde ik Conrads Heart of Darkness, die genadeloze afrekening met het blinde geloof in de menselijke vooruitgang.”

Heijne schreef zijn essay op verzoek van twee Nederlandse filosofen, Frank Meester en Coen Simon. Zij vroegen hem ‘om nieuw licht te werpen op Sigmund Freuds essay Het onbehagen in de cultuur, maar daarbij wel een eigen koers te varen’. Voor iets meer daarover zie deze recensie van Carel Peeters: Hoe Bas Heijne zijn verlichtingsoptimisme kwijtraakte (Vrij Nederland, 13 september 2016) en Heijnes column Iets kapot maken is lekker (NRC Handelsblad, 9 september 2016).

Vergelijkingsmateriaal, meer over wat Freud onder realisme verstaat, met name in relatie tot religie en spiritualiteit: Sigmund Freud, De toekomst van een illusie (1927) (Humanistische Canon).

Inhoudelijk bezien valt er nog veel meer te zeggen over dit essay van Heijne, bijvoorbeeld iets over zijn wetenschapsopvattingen, wat hij wel dan niet wetenschappelijk geijkt acht, en over zijn interessante boekverwijzingen en referentiemateriaal. Heb het nageplozen. Maar op dit moment ontbreekt me de tijd om ook dit expliciet aan de orde stellen. Dat komt misschien een andere keer aan bod op Cahier.

Weegpunten van Heijne kunnen naast die van een andere denker worden gelegd. Eén die niet meer leeft, 91 jaar geleden is overleden, Rudolf Steiner (1861 – 1925), grondlegger van de antroposofie (wijsheid omtrent de mens), een antroposofische geesteswetenschap. En wel aan de hand van de inhoud van twee opgetekende lezingen, die hij 6 en 7 december 1918, vlak na beëindiging van de Eerste Wereldoorlog te Dornach had gegeven. Deze lezingen zijn opgenomen in de voordrachtenreeks Die soziale Grundforderung unserer Zeit – In geänderte Zeitlage (GA 186; 1918), ‘Fundamentele sociale eisen van onze tijd – Onder gewijzigde tijdsomstandigheden’. Met deze lezingen nam Steiner karakteristieke werkingen van sociale en antisociale processen en de tegenwoordige roep en hang naar socialisme als tijdsfenomeen in een ruime zin van het woord nader onder de loep.

Hij onderscheidt sociale en antisociale werkingen van mens tot mens op drie verschillende bewustzijnsterreinen, op denk-, gevoels- en wilsniveau. Tevens legt hij die werkingen op een maatschappelijke weegschaal van haves and haves not, zij die bezitten en rijk zijn en zij die minder of vrijwel niets bezitten en dus arm en behoeftig zijn (niet per definitie in materieel opzicht). Het is zeer de moeite waard om alles wat hij hierover ter berde brengt te bestuderen, omdat dit voert tot waardevolle concrete praktische menskunde op gebied van communicatie en non-communicatie en andere omgangs- en samenlevingsvormen van mensen.

In dit kader geeft hij in de genoemde lezingen aan dat socialisme veel meer inhoud dan enkel een rechtvaardige of evenredige verdeling van geld en goederen en zorg voor billijke arbeidsomstandigheden. Sociale en socialistische initiatieven zijn volgens hem steeds weer gedoemd om te mislukken, ten onder te gaan als zij niet worden omkaderd door enerzijds vrijheid (van denken; inclusief alle mogelijke religieuze en spirituele opvattingen) en anderzijds een levendige bewuste actieradius van antroposofische geesteswetenschap. De trits vrijheid ↔ socialisme ↔ geesteswetenschap.

De notie van Heijne en Freud en bijvoorbeeld een filosoof als John Gray dat de mens een intelligent en gewond zelfbewust dier is, neemt Steiner niet tot uitgangspunt. Hij ontkent niet dat mensen met hun instincten, driften en begeerten zekere dierlijke kenmerken vertonen, maar hij is er van overtuigd dat die kunnen worden omgevormd en veredeld naar een menselijk en meer geestelijk niveau. Dat echter niet zonder pijn en aanvankelijke misstappen. Verhoogde inspanningen zijn daarbij zeker benodigd.

Het tweede decennium van de 21e eeuw staat bol van spanningen en botsingen tussen sociale en antisociale krachtwerkingen. Volgens Steiner zal dit toenemen tot ver in het derde millennium. Illustratief zijn wat dit aangaat niet alleen uitbarstingen zoals 9/11 en Isis, maar zeer zeker ook Brexit en de verkiezing van Trump als nieuwe president van Noord-Amerika, de Verenigde Staten. Nigel Farage en Donald Trump zijn echte tijdsfenomenen, mensen die de bodem onder een gevestigde orde laten trillen. Zelfs meer dan dat. Ze veranderen immers de status quo.

Nigel Farage en Donald Trump
Het stemgedrag van antroposofen bij referenda en verkiezingen is zonder meer divers. Gelukkig maar. Wat ik hier over mezelf aangeef, zal beslist niet representatief zijn, misschien eerder uitzonderlijk, en wordt uitdrukkelijk vermeld op persoonlijke ‘titel’. Zelf zou ik voor Brexit hebben gestemd en als ik had moeten kiezen tussen Clinton en Trump had het ook voor mij Trump geworden. Uit strategisch oogpunt bedien ik me soms van een antisociaal instrumentarium.

Op Geert Wilders zal ik echter nooit stemmen. Bij de komende Nederlandse verkiezingen zal ik denk ik weer een blanco kaart trekken. Of misschien op een nieuwe partij getrokken door Thierry Baudet, het Forum voor Democratie (FvD). Niet omdat ik er zo enthousiast over ben, maar omdat een richting waarin Baudet over bepaalde zaken denkt me op zich wel goed lijkt. Maar dan wel om beweegredenen die verschillen van die van Baudet.

Terry Boardman, historicus en antroposoof, gaf in een lezing van een paar maanden geleden aan, juni 2016, dat hij voor Brexit zou stemmen. Waarom hij dat heeft gedaan en waarom hij daarvoor eigenlijk een pleidooi hield valt te zien en te beluisteren via de onderstaande Youtube video.




Muziek
When I was Young – The Animals

maandag 14 november 2016

Weekly basis

‘k Neem de schrijverspen weer ter hand. De afgelopen maanden heeft zich iets mijn leven voorgedaan dat me uiteindelijk toch verhinderde om regelmatig zaken te publiceren. Iets van persoonlijke aard waarover ik hier verder niet uitweid. Vanaf nu zal ik elke week een blog plaatsen op Cahier. Op vrijdagen of maandagen of eventueel in het weekend. Dat kan variëren. Maar in ieder geval op wekelijkse basis.

Het jaar 2016 en de toestand in de wereld. Volgende week maandag zal ik een artikel plaatsen over mens- en wereldbeelden in relatie tot zekere maatschappijvormen, bezien in het licht van sociale en antisociale intermenselijke processen. Dit in aansluiting op de verkiezingsuitslag in Amerika en het Brexit besluit welke daaraan vooraf ging. Hierbij zal ik met name refereren aan de inhoud van het boekwerkje Onbehagen – Nieuw licht op de beschaafde mens (2016) van Bas Heijne en twee voordrachten van Rudolf Steiner uit zijn voordrachtenreeks Die soziale Grundforderung unsererer Zeit – In geänderter Zeitlage (Rudolf Steiner Verlag, GA 186; 1918).

Writer tools. Naast een goede desktop computer schafte ik onlangs toch ook een tablet aan, want ik ben tegenwoordig veel onderweg. Koos voor de Samsung Galaxy Tab A (6; 4G). Heb daar de nodige software op geplaatst, waaronder de dikke van Dale, Duden Deutsch, Oxford English, Meriam Webster English en Prisma Engels-Nederlands-Engels en Duits-Nederlands-Duits. Kom daarmee uit de voeten.

Een concrete en reële ontwikkelingsweg verbonden aan het Parsifal (en Amfortas) thema blijft een belangrijke rol in mijn leven spelen. Op dit vlak zette ik de afgelopen tijd zeer belangrijke stappen. Een daaraan verbonden lading kan worden geproefd uit het volgende korte gedicht dat ik gisteren schreef.



Manhood

Vrij wordt hij die voor zichzelf ziet.
Gelijk zichzelf en niet een ander. Niet.
Brengt 't geslacht aan wensenboom;
…bodemtoon.


Bruisend leven in akelig zijn,
niet om het even, stilaan rein;
vertoon van macht in mindere vaart
Rust. Ik ben ik ben ontwaart.

Muziek
Parsifal - Act 2 - Kundry's Seduction – Richard Wagner


Noot
Uit: Parsifal - The Secret of the Grail in the Works of Richard Wagner (Landin, 29-7-1906; GA 97), Rudolf Steiner:
"Kundry is the modern version of Herodias, the symbol of the force of reproduction in nature, the force that can be chaste or unchaste, but is uncontrolled. Beneath chastity and unchastity lies a fundamental unity; everything depends on the way of approach. The force of reproduction that shows itself in the plants, within the chalice of the blossom, and right up through the other kingdoms of nature, is the same as in the Holy Grail. Only, it has to undergo purification in that noblest and purest form of Christianity which manifests in Parsifal.
Kundry has to remain a black enchantress until Parsifal releases and redeems her. In the polarity of Parsifal and Kundry we can sense the working of deepest wisdom. Wagner, more than anyone else, took care that men should be able to receive what he had to give without knowing that they were doing so. He was a missionary who had a most significant message to deliver — to deliver, however, in such a way that mankind was not aware of receiving it."

vrijdag 23 september 2016

Braintwisters and inner demons

Je hebt van die vakmensen die met veel passie en overgave hun werk en onderzoek verrichten en daarbij stevig aan de weg timmeren om hun zaak voor te leggen aan een breed publiek. Dan zien ze er dikwijls geen been in om hun onderzoeksbevindingen en issues verregaand te populariseren. In het Nederlands taalgebied zijn de pennenvruchten van de arts, neurobioloog en hersenonderzoeker Dick Swaab exemplarisch wat dit aangaat. Na zijn kaskraker Wij zijn ons brein – Van baarmoeder tot alzheimer (uitgeverij Contact, 2010) verscheen deze week een nieuw boek van zijn hand: Ons creatieve brein – Hoe mens en wereld elkaar maken (uitgeverij Atlas Contact, 2016).

Ook zijn nieuwste werk is interessant en uitdagend. Schafte het gisteren aan bij boekhandel Donner. De materialistische mens- en maatschappijvisie van Swaab, immer doorspekt met darwinistische denkbeelden en altijd geënt op zo recent mogelijk neurobiologisch onderzoeksmateriaal, is waard om bestudeerd te worden. In Ons creatieve brein legt hij de drie basiselementen van de menselijke cultuur, kunst, religie en wetenschap, langs de meetlat van zijn mens- en werelbeeld en naar de mal, het model van zijn vakgebied: de neurowetenschappen.

Het menselijke ik ziet Swaab als een resultaat, een resultante en neveneffect van het menselijk brein. Het brein ziet hij als het besturingssysteem en commandocentrum van het menselijk lichaam. Hij ziet de hersenen absoluut niet als een instrument van het ik, zoals met name de arts en antroposoof Arie Bos betoogt in diens boekwerken Mijn brein denkt niet, ik wel (uitgeverij Christofoor, 2014) en Hoe de stof de geest kreeg – De evolutie van het ik (uitgeverij Christofoor, 2009).

In Swaabs Ons creatieve brein worden veel zaken aan de orde gesteld. Het is een mooi verzorgde boekuitgave met veel afbeeldingen, waaronder een aantal schilderijen van Jeroen Bosch (1450 - 1516). Ook het commentaar van Swaab bij deze schilderdoeken is prikkelend. En dat is natuurlijk de bedoeling. Hij schuwt de provocatie niet.

Op bladzijde 21 bijvoorbeeld neemt Swaab duidelijk stelling tegen de rijke beeldtaal die op Bosch schilderwerken te zien valt als het om bovenzinnelijke wezens gaat, met name demonen.

Uit: Ons creatieve brein, bladzijde 21, Dick Swaab:
“Er wordt verondersteld dat de inspiratiebron voor de demonen in het werk van Bosch hallucinaties door ergotisme kunnen zijn. Er waren in de Middeleeuwen uitbraken van vergiftiging met ergot, een schimmel die op vochtige rogge groeit en die hallucinaties, epileptische aanvallen en wanen kan veroorzaken. Jeroen Bosch zou waarschijnlijk zo’n vergiftiging hebben meegemaakt.”

Tussen drukke bedrijven door zal ik het boekwerk in zijn geheel doornemen. Maar mijn kijk op kunst, literatuur en spiritualiteit zal er zeker niet door geschokt raken of ingrijpend veranderen.

Music
Nights in White Satin - Moody Blues

maandag 19 september 2016

Polsslagen der tijd

Een vinger aan de pols houden en impulsen afgeven. Dat houdt meer in dan bloedsomloop nagaan en diagnosen stellen. Een mens kan zijn blik naar buiten richten en daarmee niet alleen zichzelf maar ook medeschepselen nader leren kennen. Met volle zinnen, krachtige gedachten en een open mind; gaandeweg meer met voorbedachte rade, wel dan niet sinister van aard.

Wat hebben mensen met elkaar voor? Dat is niet altijd duidelijk en dat kan tot misverstanden leiden. Zelfs één enkel woord kan al mis worden verstaan. Er doet zich spraakverwarring voor als referentiekaders al te zeer uiteenlopen en rookgordijnen als men om wat voor moverende redenen dan ook tot veinzen is overgegaan. Niet altijd is spreken zilver en zwijgen goud.

Nogal eens blijkt het nodig om iets nader uit te leggen, zich nader te verklaren. Of men daartoe in staat of werkelijk bereid is, vormt een onderliggende vraag die steeds weer opduikt. Repetitie. Bovendien is voor onderling begrip een goede verstaander vereist.

In plaats van je nader te verklaren, expliciteren, kun je ook ergens op zweren. Daarmee wellicht ook prat gaan op. Het Nederlandse woord ‘zweren’ is een term met een rijke begripsinhoud. Met een eed of onder ede een verklaring afleggen. Een eed aan wat of wie en met welk doel? Iemand die zweert is een zweerder, samen met anderen op iets zweren wil echter niet automatisch zeggen dat er wordt samengezworen.

Samenzweerders, onmiskenbaar draagt deze zaaknaam een negatieve connotatie, leggen verborgen en valse verklaringen af. Zoals bekend kan een wond van een organisme of een wond in een weefsel van een samenleving ook zweren, maar dan heeft dit woord natuurlijk een medische en sociaal-hygiënische lading.

Het lijdt geen twijfel, praktijk wijst dit uit, dat mensen omwille van allerlei redenen tegen elkaar kunnen samenspannen. De mate waarin en de manier waarop wordt samengezworen kan uiteenlopen. Of samenzweerders zich bij voorkeur bedienen van zekere instituten en organen geeft dikwijls aanleiding tot discussie.

Zoals bekend, ‘k steek het nergens onder stoelen of banken, ben ik een antroposoof. Rudolf Steiner (1861-1925), grondlegger van de antroposofie, heeft zich intensief met deze problematiek beziggehouden. En ook zijn ideeën en bevindingen hieromtrent zijn in de loop der jaren nauwlettend door mij bestudeerd. Gelukkig ben ik uitgerust met een fijne begripszin ten aanzien van antroposofische inhouden. Dat klinkt misschien heel erg arrogant, maar zo is dat zeker niet bedoeld. Die begripszin heeft gemaakt dat ik gelukkig niet ben uitgegroeid tot een aluhoedje en mededelingen van Steiner, ook als het over dit thema gaat, onverminderd positief kan waarderen.

Ben nuchter en spiritueel ingesteld, dat kan samengaan, en een ‘strijder’ en ‘schaker’ in mij, houd verder ook van gevechtsporten, is altijd bedacht op gevecht en gevaar. Dat in algemene zin. Ben er vast van overtuigd dat vrijheid en vrede of vredestoestanden – perioden van vreedzaamheid – niet zomaar komen aanwaaien, maar moeten worden bevochten. Vraag is met welke middelen. Dat wel. Voor speels vergelijkingsmateriaal inzake geweld en geweldbestrijding of indammen van geweld, zie mijn blog Fighting Spirit (Cahier, 29 juli 2016).

Dit blogartikel van vandaag heb ik geschreven naar aanleiding van een recent blogartikel van Michel Gastkemper dat gaat over een opstelling van bepaalde antroposofen ten aanzien van de 9/11 aanslag; hun stellingnames en communicatie daarover en hun symposium in dat kader: Bos (Antroposofie in de pers, 10 september 2016). Voor specifiek commentaar daarop van mijn kant zie mijn reacties in de reactieruimte aldaar onder het artikel van Gastkemper.

Mijn inhoudelijke inzichten op dit vlak verwerk ik de komende jaren in mijn literaire producten. Dus in de vorm van proza en poëzie.


Muziek
Hurricane - Bob Dylan

donderdag 15 september 2016

Funderen

Over kunstmatige intelligentie en haar mogelijke doeleinden, reeds lange tijd een hot issue, wordt al jaren veel gepubliceerd. Niet verwonderlijk. Het gaat immers over een wezenlijk facet van de hedendaagse werkelijkheid en daaraan gelieerde concrete toekomstprojecten. ’t Kan ook vergezichten insluiten die nu nog voor menigeen bizar en onwaarschijnlijk ogen. Marc van Oostendorp, onderzoeker aan het Meertens Instituut (KNAW) en hoofdredacteur van het digitale tijdschrift Neerlandistiek, bracht vandaag een interessant webartikel over tekstproductie door computers onder de aandacht: Kun je een computer een (relevant) artikel / boek laten schrijven? (Neerlandistiek, Marc van Oostendorp, 15 september 2016). Een lezenswaardig stuk. In de reactieruimte eronder leverde ik het volgende commentaar:

Mijn reactie op Van Oostendorps artikel Kun je een computer een (relevant) artikel / boek laten schrijven?

"Belangrijk thema. Het doet me denken aan (1) de enorme vorderingen van de schaakcomputer in nog geen honderd jaar tijd, waartegen zelfs de sterkste grootmeesters tegenwoordig niet meer zijn opgewassen en (2) een trits als (a) het Semantisch Web, (b) the Human Brain Project en (c) the Blue Brain Project.


Interacteren’ en samensmeden. Behoeft de Nederlandse taal een nieuw werkwoord? To interact? Wat brengt in logaritmische processen geïnaugureerd door mensen ‘leven’ en ‘(zelf)reflectie’? En aldus met wat voor lichamen, bodies?


De probleemstelling is helder en de slotparagraaf van dit blogartikel, ‘Raadsel’, is sterk. Achter de genoemde vonkjes gaat het vraagstuk van de menselijke intelligentie schuil, in feite ook van de oorsprong en bestemming van mensen, de evolutie en het scheppend vermogen van de mensheid."

Andere onderwerpen. De afgelopen weken heb ik wat stukken van Zwagerman doorgenomen uit zijn essaybundels Het vijfde seizoen (De Arbeiderspers, 2003) en Pornotheek Arcadië (De Arbeiderspers, 2000). Met name zijn schrijven over zelfdoding en over pennenvruchten van George Orwell (Eric Blair) vond ik interessant.

Deze week heb ik het boek Staat van verwarring (Uitgeverij Boom, 2013) van de filosoof Ad Verbrugge opengeslagen. Het kost me moeite om er doorheen te komen, zijn gedachtenconstructies daarin over het onderwerp samenleving, (BD)SM en erotiek aan de hand van het boek Vijftig tinten grijs (Uitgeverij Prometheus, 2012), geschreven door EL James (pseudoniem voor Erika Leonard), komen me namelijk gekunsteld, omslachtig en naïef voor. Voor een deel kan ik me vinden in een column hierover van Marcel Hulspas: Ad Verbrugge en zijn tintje grijs – Ook hij is er in gestonken (The Post Online, Marcel Hulspas, 22 juli 2013). Verder wil ik opmerken dat vormen van sexualiteit als (BD)SM me tegenstaan en in mijn ogen veel minder onschuldig van aard zijn als tegenwoordig gesuggereerd.

De inkt van mijn blogbericht Misunderstanding (Cahier, 8 september 2016) was nog niet droog toen ik verleden week bij het kijken van het TV programma Pauw helaas werd geconfronteerd met strapatsen van vlogger Ismail Ilgun en zijn ‘aanhang’. Wat een figuren... Je zult er maar bij in de buurt wonen. Nightmares on Social Media in correspondence with Real Life. I’m truely sick and tired of it. Heb mijn buik er van vol. Ben er echt klaar mee! Gelukkig ‘interacteer’ ik in ieder geval niet meer op platforms als Facebook. Niks voor mij. Voor die Pauw uitzending in kwestie (Pauw, 8 september 2016), zie:




Morgenochtend komt er een monteur van provider Ziggo bij me op bezoek. Mijn desktop computer en kabel en Wifi verbinding zal worden nagelopen om de internetverbinding te optimaliseren. Ondertussen werk ik verder aan mijn vierluik.

Muziek
Paint it Black – Rolling Stones

donderdag 8 september 2016

Misunderstanding

Een misverstand is snel ontstaan. Heel snel tegenwoordig. Beeldspraak: hele netwerken van wan- en onbegrip spannen als het ware samen tussen, zo niet tegen mensen. Ragfijn maar ijzersterk. Niet alleen in het dagelijkse leven, onze oude vertrouwde leefwereld, maar zeker ook, misschien wel dubbelop, in cyberworld, the World Wide Web, WWW. Whee, whee, whee! Whow, whoo… Isn’t that scary?! At least a little bit?

Helaas maakte ik dit onlangs ook mee met mijn commentaar op iemands blogartikelen. Twee werden verwijderd. Wellicht werden die reacties als ongepast of niet to the point of als kwalitatief ondermaats beschouwd. Dat kan natuurlijk. Maar ik heb in dit geval het idee dat de inhoud en intenties van mijn verwijderde korte bijdragen door die door mij gerespecteerde blogauteur niet echt werden begrepen of niet goed werden aangevoeld. Dat zij dan maar zo, hoewel ik het wel betreur.

Bij interactie tussen mensen lijkt nieuws en nieuwsgaring een steeds centralere rol te spelen. Een overvloed aan informatie laat op een zeker moment vingers priemen en krommen naar een effectieve en handzame aan en uit knop. Behoefte om nieuws te filteren en er in ieder geval niet al te zeer door in beslag genomen te worden, mag menselijk worden genoemd. En dat is toch wat ik bovenal wil, mens blijven, en niet een ‘geautomatiseerd verlengstuk’ – bon ton of enfant terrible - van sociale media.

Menselijk leed trek ik me aan en bezorgt me soms hoofdpijn, Weltschmerz zoals Duitsers dat zo treffend uitdrukken, maar over mijn leven, mijn persoonlijke leven, voer ik de regie: ik bepaal wat ik met nieuws en met informatie of non- of desinformatie doe. Ik en niemand anders!

Heb vandaag, donderdag 8 september, een vrije dag. Besteed hem goed. Bestudeer op dit moment Rudolf Steiners opstel Goethe en een nieuwe esthetica in het kader van mijn vierluik dat gaat over een verband tussen literatuur, kunst en antroposofie. Morgen roept de plicht van mijn huidige dienstbetrekking me weer. Zes dagen achtereen hard werken in Leiden. Tussendoor zal ik zeker doorwerken aan het vierluik en aan mijn verhalen en gedichten.


Muziek
We can work it out - The Beatles

zondag 4 september 2016

Shine

Writing tools. Al jaren heb ik een notitieboekje op zak met pen en potlood; daarnaast een kleine laptop voor thuis en onderweg. Maar afgelopen week kocht ik er een desktop computer met een groot beeldscherm bij en mijn provider laat ik nu de internetsnelheid verhogen van 150 / 15 naar 300 / 30 Mbit/s.

Work in progress. Ben nog flink aan het inlezen ten behoeve van schrijven en publiceren van deel 2 (en 3 en 4) van mijn vierluik over literatuur, kunst en antroposofie.

Het onderstaande gedicht pende ik vandaag neer.

Toeschijnen
Er vaart iets in me,
ben ’t zelf
- ontembaar -,
verwijt vermolmt ’t volbrachte niet.


Aanstonds kondigt aan,
oogglans, mild en rein,
spoedig vol van zijn,
verwijt krenkt pure gedachte niet.


Zing, oh minne, zing,
laat bloemenpracht bekroning zijn,
verwacht is niet verweesd.
Min, toch zanger, min,
schenk wederhelft jouw gade schijn,
gedacht is …niet bevreesd.

Muziek
Instant Karma - John Lennon

maandag 29 augustus 2016

Delicaat

Blumenmädchen - Paul Klee
Ook uit een simpel ogend gedicht, dat niets zegt, niets laat na- of voorproeven als je het slechts met een schuin oog schools leest, spreken gemetamorfoseerde levenservaringen. Het onderstaande schreef ik gisteren. In proza vorm zal ik het natuurlijk anders uitbeelden; het fictieve zal dan evenmin louter fictief zijn…, geen levensvreemde of willekeurige verzinsels.

Zal me de komende twee weken richten op het schrijven van deel 2 van mijn vierluik dat handelt over literatuur, kunst en antroposofie. Wanneer dit deel gereed zal zijn kan ik nog niet helemaal zeggen. Voor een introductie en meer over de inhoud en de opzet van dit vierluik zie mijn vorige blogartikel Literatuurbeschouwing – Deel 1: Literatuur als kunstuiting (Cahier, 26 augustus 2016).

Blowing Touch

Verzonken zelf (ik):


Op weg

niet gereed om kweten te kwijten,

zijdt zich in: ik wil(!);

bar-barharm-barmhartig.
Liefde geldt golden,
marmer steent tafel-lijn,
…fluistert toverspreuk,
weegt mijn wegen gekruist.

Af-aan Blumenmädchen,
fonkel,
betaste mantel, gestreeld gelaat;
alles waar Ik Ben ontstaat.


Christine (voorheen Calliope):
Zet Zieden Zuilen neder,
- krijger krijgt krijgerskring -,
weten wist zielemin;
rust, vertrouw, vastberaden, teder.

Muziek

Parzifal - Blumenmädchen - Richard Wagner

vrijdag 26 augustus 2016

Literatuurbeschouwing – Deel 1: Literatuur als kunstuiting

Bruggen slaan in de 21e eeuw. Met haar bewoners telt en bergt de Aarde vele creaties, volksgemeenschappen, culturen en (cultuur)tijdperken met eigen einders en kiem- en groeischeuten. Aanwezige relaties blootleggen en duiden die bestaan tussen literatuur, kunst en antroposofie is geen gemakkelijke opgave. Maar een kunstenaar in me voelt zich ertoe genoopt.

Hiertoe zal één blogartikel niet volstaan. Het zal een vierluik worden. Wat kunst precies is, zal ik in dit eerste deel nog niet volledig aan de orde stellen. Dat vraagstuk zal in deel twee echt centraal komen te staan. In dit eerste deel vormt het gegeven van een intrinsieke scheppingsdrang van kunstenaars het hoofdonderwerp, terwijl (2) parallel daaraan de vraag waartoe kunst kan, moet of mag dienen, een nut of zin of effect van kunst, impliciet aan bod komt.

In mijn twennerjaren rees bij mij de idee dat kunst voor mij door twee pijlers wordt gedragen: (1) schoonheid en (2) dramatiek. Dat idee leeft nog altijd in me, maar wel veel genuanceerder dan inmiddels alweer dertig jaar geleden. Mijn levensgevoel hierbij als scheppend kunstenaar verwoordde ik als dertig plusser, ruim twintig jaar geleden, heel kort met deze spreuk:

Nulpunt voorbij
Wat is een mens als hij niet scheppen kan?
Een armoedig schepsel?!
Wat is de mens als hij niet wekken kan?
Een tijdloos gewricht?!

En in diezelfde levensperiode voerde ik met de volgende spreuk voor het aanschouwelijk maken van een relatie tussen scheppend produceren en esthetisch genieten als innerlijke en uiterlijke oervorm een imaginaire man en vrouw op.

Geschapen uit de mens
Aan het lichaam van de man ziet men het eerbiedigen van de waarheid
en aan het gedrag van de man het leven van de kunst (scheppend).

Aan het lichaam van de vrouw ziet men het zoeken naar de waarheid
en aan het gedrag van de vrouw het kennen van de kunst (esthetisch).

De waarheid door hem eerbiedigd maakt hem waar
en schenkt hem als geschenk.

De waarheid door haar gezocht is haar waar
en bewondert haar als wonder.

Hij die schoonheid schept blijkt schoon en troost uit troost.
Zij die schoonheid kent is schoon en dankt uit dankbaarheid.

De waarheid door hem niet eerbiedigd maakt hem onwaar
en ontneemt hem als ontnomendheid.

De waarheid door haar niet gezocht is haar nergens
en gruwt haar als gruwelijkheid.

Hij die schoonheid niet schept blijkt niet schoon
en jammert uit jammer.

Zij die schoonheid niet kent is niet schoon
en vloekt uit vloek.

De waarheid en de schoonheid kunnen zonder mij buiten mij niet bestaan
en daarom ben ik goed.

De leugen en de gruwelijkheid die zonder mij buiten mij bestaan
wreken mij uit wraak.

In mijn vorige blogartikel Versnellen (Cahier, 9 augustus 2016) schreef ik: ‘Een schrijver wil natuurlijk gelezen worden…’ enzovoort. Maar heimelijk dacht ik op het moment dat ik dat schreef daarnaast ook dit:

Bij het scheppen is het hem, een schrijver, eigenlijk om het even of zijn werk wel of niet gelezen en wel of niet gewaardeerd wordt. Als hij maar dat schept wat hij vindt dat geschapen moet worden. Als hij daarin - wat er ook gebeurt en wat hij ook moet ondergaan  - maar slaagt. Dat is voor hem kardinaal.

Ik liet dit weg omdat dit onbescheiden kan overkomen, maar het is weldegelijk wat ik werkelijk denk en… het is in feite een basishouding van waaruit ik al heel mijn leven werkelijk leef. Laat het maar goed duidelijk zijn. Met valse bescheidenheid en zwalken of marchanderen, zeg maar pleasen, koopt niemand wat. Niemand! Ironische woordspeling; hier wordt niet op verkoop gedoeld...

Deze attitude is in de schrijf- en kunstwereld welbekend. Met het interessante en lezenswaardige blogartikel Het hoe dan ook van kunst om de kunst (Hanta, 12 augustus 2016) van Liliane Waanders wordt dit helder verwoord. Treffend wijst ze met haar artikel op de waarde van een primaire menselijke scheppingsdrang die diep van binnenuit werkt. Haar vervolgartikel Beelden die verdwijnen als sneeuw voor de zon (Hanta, 23 augustus 2016) vormt hierop een mooie aanvulling.

Rudolf Steiner bracht deze thematiek in een essay van 118 jaar geleden(!) als volgt scherp tot uitdrukking:

Uit Over Tolstoj’s ‘Wat is kunst?’ (Antroposofie in perspectief). Een kritisch essay over een kunstopvatting van Lev Tolstoj (1828 - 1910), van de hand van Rudolf Steiner (1898); hieronder een uitgebreid tekstcitaat daaruit.
Rudolf Steiner:

“Leo Tolstoj heeft een essay gepubliceerd, getiteld: ‘Wat is kunst?’  De Russische romanschrijver heeft, sinds hij een zedenprediker is geworden, de sympathie verloren van een groot deel van zijn voormalige vereerders. De inhoud van zijn zedenleer staat absoluut niet op het niveau van zijn kunstenaarschap. Deze inhoud omvat een soort gevoelsmatige moraal die gebaseerd is op algemene menslievendheid en medelijden, en die doelt op het bestrijden van egoïsme. Een verwaterd christendom is de beste uitdrukking die men daarvoor kan vinden.

[…]

Tolstoj laat de kunst niet gelden als doel op zichzelf. De mensen moeten elkaar begrijpen, liefhebben en steunen; dat is voor hem het doel van elke cultuur. De kunst moet slechts middel zijn om dit hogere doel te realiseren. Door middel van de woorden delen de mensen elkaar hun gedachten en ervaringen mee. Het individu leeft door middel van de taal in en met de totaliteit van het mensengeslacht. Wat woorden alleen niet kunnen, om dit samenleven te laten ontstaan, dat moet de kunst bewerkstelligen. Zij moet de aandoeningen en gevoelens. van mens tot mens overbrengen, zoals de woorden doen met ervaringen en gedachten. ‘De werking van de kunst berust op het feit dat de mens, doordat hij middels het oor of het oog de gevoelsuitdrukking van een ander waarneemt, deze gevoelens kan nabeleven.’

Ik geloof dat Tolstoj over het hoofd ziet welke oorsprong de kunst heeft. Niet op de mededeling komt het de kunstenaar vooreerst aan. Wanneer ik een fenomeen in de natuur of in het menselijk leven zie, dan word ik door een oorspronkelijke drijfveer ertoe gebracht me in de geest een beeld van dit fenomeen te vormen. En mijn fantasie zet mij ertoe aan dit beeld om te vormen en te ontwikkelen op een manier die overeenkomt met bepaalde geneigdheden in mij. Om dit beeld te ontwikkelen bedien ik me van middelen die overeenkomen met mijn bekwaamheden. Als die middelen de verf zijn, dan schilder ik, en als het voorstellingen zijn, dan schrijf ik. Ik doe dat niet om iets van mezelf mee te delen, maar omdat ik de behoefte voel van de wereld beelden te maken die mijn fantasie mij ingeeft. Ik ben niet tevreden met de vorm die de natuur en het menselijk leven voor me innemen wanneer ik puur als passief toeschouwer ernaar kijk. Ik wil beelden maken die ik zelf verzin of die ik - ook al neem ik hen van buiten op - weergeef op mijn eigen wijze. De mens wil niet louter beschouwer, hij wil niet puur een toeschouwer zijn ten opzichte van de wereldgebeurtenissen. Hij wil ook vanuit zichzelf iets scheppend toevoegen aan datgene wat van buiten op hem afkomt. Daarom wordt hij kunstenaar. Hoe deze schepping dan verder werkt, dat is een gevolg daarvan. En als er sprake moet zijn van de uitwerking van de kunst op de menselijke cultuur, dan kan Tolstoj gelijk hebben. Maar het bestaansrecht van de kunst als zodanig moet, onafhankelijk van de uitwerking die zij heeft, worden gezocht in een oorspronkelijke behoefte van de menselijke natuur.”

Arnon Grunberg
Tot op de dag van vandaag roept de latere kunstvisie van Tolstoj vraagtekens en gemengde reacties op. Dat is niet verwonderlijk. Schrijver Arnon Grunberg bijvoorbeeld is mild en welwillend in zijn oordeel, zie het tijdschriftartikel: Tolstojs ‘Wat is kunst?’ (Vrij Nederland, Arnon Grunberg, 6 oktober 2013). Een kort tekstcitaat daaruit; een voorproefje van Grunbergs insteek:

Uit Tolstojs ‘Wat is kunst?’ (Vrij Nederland, Arnon Grunberg, 6 oktober 2013)

Arnon Grunberg:

“In zijn essay Wat is kunst? verwijst Tolstoj zijn eigen romans naar de prullenbak. Alleen de verhalen ‘God ziet de waarheid’ en ‘Een krijgsgevangene in de Kaukasus’ vinden genade. Tolstoj neemt afstand van zijn oeuvre met een vanzelfsprekendheid en een gemak alsof het hem ergert dat hem niet eerder de schellen van de ogen zijn gevallen. Niet alleen zijn eigen werk moet het ontgelden, vrijwel alle kunst beschouwt hij als ‘leeg vermaak van lege mensen’.
[…]
Dit maakte mij nieuwsgierig, al was het maar omdat tegenwoordig vrijwel niemand meer lijkt te twijfelen aan de positieve waarde van kunst; het uiten van twijfel kan zelfs als een bewijs gelden van onbeschaafdheid. De zogenaamde PVV-mentaliteit, die in veel kunst eveneens leeg vermaak voor lege mensen ziet, wil die kunst uiteindelijk ook helemaal niet bestrijden; hooguit de subsidie ervoor.
[…]
Door zelfs niet eens te overwegen dat kunst misschien gevaarlijk en schadelijk kan zijn – iets waar Tolstoj in zijn essay herhaaldelijk op terugkomt – wordt er een voedingssupplement van gemaakt: lekker is anders, maar het is goed voor je, dus slikken maar. […]”

Lev Tolstoj
Ook een commentaar van vertaler Hans Boland op een bespreking van Joost Zwagerman (1963 - 2015) van de kunstvisie van Tolstoj is interessant, zie: Hans Boland: Nog nooit heeft een vertaling mij zoveel moeite gekost. Grunberg schreef het voorwoord en Boland vertaalde Tolstoj’s Wat is kunst? (Bol.com). Hier een kort fragment uit Bolands commentaar:

Uit Nog nooit heeft een vertaling mij zoveel moeite gekost (Vertaal Verhaal; Hans Boland):

Hans Boland:

“[…] Dat Zwagerman zich ergert aan Tolstoj’s ‘oeverloze’ gescheld en aan diens weëe ‘gezalf’, kan ik me indenken. Hij constateert terecht dat ook de vertaler het pamflet 'met lange tanden te hebben geconsumeerd’, gezien mijn nogal dodelijke voetnoot bij het derde hoofdstukje. Sterker nog mijn eerste reactie op het voorstel van de uitgever om dit even onzinnige als hilarische gefoeter op de kunst te publiceren, luidde woordelijk: “Willen jullie hiermee soms een postuum eerbewijs brengen aan Halve Zoolstra?[…]”

Joost Zwagerman
Zwagerman regelmatig in de weer met zijn eigen queeste en preoccupatie met leven, dood en existentiële nood richtte zijn aandacht bij essays over literatuur onder andere op Tolstoj’s demonen. Zie bijvoorbeeld het volgende tekstfragment uit Zwagermans boek Het vijfde seizoen (De Arbeiderspers, 2003), bladzijde 40:

Uit Het vijfde seizoen (De Arbeiderspers, 2003; Joost Zwagerman)

Joost Zwagerman:

“[…] Over de aantrekkingskracht die zelfmoord op hem uitoefende, deed Tolstoj niet geheimzinnig. Enkele jaren na voltooiing van Anna Karenina publiceerde hij Mijn biecht (1884), dat hij een ‘biografie van de ziel’ noemde. Hij probeerde er zijn worsteling met geloofsvragen en de telkens terugkerende depressies in te ontleden. Net als Levin in Anna Karenina las hij er vele filosofen op na. Tevergeefs.

‘Ik walgde van het leven – en een onbedwingbare kracht probeerde mij ertoe te brengen hieruit verlossing te zoeken. […] De kracht waardoor ik van het leven werd weggetrokken, was sterker, voller en meer omvattend dan eenvoudig willen. Het was een kracht gelijk mijn vroegere levenslust, maar dan omgekeerd. Uit alle macht keerde ik mij van het leven af. De gedachte aan zelfmoord kwam even natuurlijk bij mij op als vroeger de gedachten over vervolmaking van mijn leven. Deze gedachte was zo verlokkelijk dat ik allerlei spitsvondigheden moest gebruiken om haar niet te overhaast te uitvoer te brengen.’ […]

Tot zover deel 1. Deel 2 heeft een kunstopvatting toegespitst op literatuur als onderwerp. Een kunstopvatting welke ik onderschrijf en die naar mijn idee harmonieërt met zowel een natuurlijke scheppingsdrang van kunstenaars als met een artistieke drang van kunstzinnig aangelegde aspiranten. In deel 3 zullen interactieprocessen tussen lezers, schrijvers en critici worden behandeld en in deel 4 zal ik activiteiten, projecten en opvattingen van de sectie Cultuurwetenschapen letteren van de Antroposofische Vereniging in Nederland (AViN) kritisch maar fair tegen het licht houden.

Muziek
The Animals - Don't Let Me Be Misunderstood


Overzicht van alle blogberichten op Cahier - Nieuwer bericht boven en ouder bericht onder

2016

Digitale geletterdheid – 28 november 2016

Onbehagen – 21 november 2016

Weekly basis – 14 november 2016

Braintwisters and inner demons – 23 september 2016

Polsslagen der tijd – 19 september 2016

Funderen – 15 september 2016

Misunderstanding – 8 september 2016

Shine – 4 september 2016

Delicaat – 29 augustus 2016

Literatuurbeschouwing – Deel 1: Literatuur als kunstuiting – 26 augustus 2016

Versnellen – 9 augustus 2016

Autonomie – 8 augustus 2016

Fighting spirit - 29 juli 2016

Wijziging vorm en inhoud van weblog Cahier – 24 juli 2016

Mara’s influence on literature writers – 22 juli 2016

Schone wereld en schone schijn, 16 juli 2016

Verbeelden – 14 juli 2016

Macht van markten en staatscontrole - 1 juli 2016

Brexit – Synopsis – 27 juni 2016

Female – 13 mei 2016

Progress – 5 mei 2016

On the March –Dienstmededeling – 25 april 2016

Over napijn, genezing en nadere toekomst – 17 april 2016

Pijn of geen pijn: een queeste en vraagstuk – 15 april 2016

2015

Dagelijks leven met in- en toewijding - 17 december 2015

Respect – 12 november 2015

Vitaliseren én wijzer worden – 9 november 2015

True nature – 5 november 2015

Simple & Not fade away – 29 oktober 2015

Literaire wegen (bezien tegen een Rotterdamse achtergrond) – 4 september 2015

Anticiperen en participeren – 22 februari 2015

Mijn schrijfwerk en wedervaren; derde maanknoop en negende levensfase – 8 februari 2015

2014

Productieve kracht laten gelden – 20 december 2014

Open wond – 1 december 2014

Over spreuken 2, 3 en 4 op weblog Sprüche in Prosa – 9 november 2014

Uit de nacht – 31 oktober 2014

Sturm und Drang en jaren die tellen – 15 oktober 2014

Citeren uit 'Sprüche in Prosa' in voorbereiding – 12 september 2014

Short one - Home Sweet Home - Rhine Harbour – 1 september 2014

Sergej O. Prokofieff en het thema van vergeestelijking van het fysieke lichaam – 5 augustus 2014

Karma van de Antroposofische Vereniging in Nederland herkennen en erkennen – Jaar 2014 – 8 juni 2014

Gezamenlijke verantwoordelijkheid – 11 mei 2014

Kunst, religie en wetenschap & mythen en mysteriescholen – 29 april 2014

Light capture – 19 april 2014

Preoccupaties – 7 april 2014

Ondernemen – Bezield en sociaal – 25 maart 2014

Schoonmaakwoede – 22 maart 2014

Politieke (geheim)taal: centraal gestelde decentralisaties rijkelijk uitgedragen – 16 maart 2014

Antroposofie en wetenschapsfilosofie (3) – Afbaken – 8 maart 2014

Antroposofie en wetenschapsfilosofie (2) – Eigen koers – 14 februari 2014

Antroposofie en wetenschapsfilosofie (1) – Voorspel - 12 februari 2014

2013

Integriteit en vrijeschoolonderwijs in toekomstperspectief – 20 juli 2013

Nieuwe koers – 22 juni 2013

Rotjeknor - We doen het zelf wel - 10 mei 2013

Nieuw orgaan - Karma en reïncarnatie - Honderd jaar terug – 1 mei 2013

Weegfactoren en onderscheid - 1 april 2013

Sociale driegeleding door de bank genomen - 26 maart 2013

Over helderziendheid en voortschrijdend inzicht - 9 maart 2013

Sympathie voor Iblis - 13 februari 2013

Money voor nothing... or love don't search itself? - 8 februari 2013

Stokken stopt - 27 januari 2013

Imagine: spielerisch to be honest - 16 januari 2013

Verbijstering, bewilderment (perplexity) en Verwirrung is kwestie van beschaving - 6 januari 2013

Dubbelblind slim - Open je ogen - 3 januari 2013

Judith von Halle en Junko Althaus - 1 januari 2013

2012

Wagners worstelingen anno 2012/13; Wagner uit Goethes Faust - 15 december 2012

'Heilig' mantra: groei, groei en nog eens groei! - 11 december 2012

With double in mirrors - 25 november 2012

Sneltreinvaart - 19 oktober 2012

Voorsorteren op digitale snelweg - 14 oktober 2012

De bijen en het Woord - 8 oktober 2012

Manifestaties van het licht - 30 september 2012

Chemische Bruiloft - 25 september 2012

Danige deining - 21 september 2012

Zinnen verzet, orde op zaken gesteld, en weer back to business as (un)usual - 24 augustus 2012

Beramen en benevelen - 22 juli 2012

Facing Mirrors and Signs on the Wall with feet on Earth - 21 juli 2012

Bloggen en bloggers online and offline - 20 juli 2012

Stilaan stilstaan - 17 juli 2012

Plaatselijke sufferdje - 2 juli 2012

Terry Boardman on Actualities - 28 juni 2012

Economieën op drift en vaart of stagnatie der volkeren - 17 juni 2012

Wisseling van de wacht - 10 juni 2012

Bredere economische horizon - 8 juni 2012

De eigenlijke Europese munt: eureka’s - 3 juni 2012

Dienstmededeling: internetadres Cahier gewijzigd - 3 juni 2012

Life with music - 3 juni 2012

Weer aan de bak - 2 juni 2012

2011

Uitweidingen over het Marcus-evangelie - 2e tekstdeel - 18 april 2011

Uitweidingen over het Marcus-evangelie - Eerste tekstdeel - 11 april 2011

'Vereeuwigen' van teksten en plaatjes – Hardlopers en doodlopers - 4 april 2011

Culturele verscheidenheid en tijdsopgaven – Karma en reïncarnatie in de praktijk - 2 april 2011

Oponthoud - Reactie volgt nog - May the Force be with You! - 28 maart 2011

Blad voor de mond nemen of absolute waarheid verkondigen - 25 maart 2011

Japanese houding en inborst bij breuklijnen en waterscheidingen - 23 maart 2011

Living on the edge – Japan - 21 maart 2011

Preludes en dissonanten - Recapitulatie en overzicht - 19 maart 2011

Psychologie en genetica van (vleesgeworden) arrogantie - 13 maart 2011

Moderne literatuurkritiek – Waar gaat het over? - 12 maart 2011

The aftermath – Slotwoord bij drieluik over Judith von Halle - 11 maart 2011

Vermeende inwijding - Judith von Halle - 6 maart 2011

Saturday - 4 maart 2011

Hey Jude – Make it better - 3 maart 2011

Sign of times – Judith von Halle for instance - 2 maart 2011

Wie is wie met wie? – Willen echten echt opstaan! - 1 maart 2011

Leidraden, labyrinten, uitwegen en valkuilen - februari 2011

M. Vasalis en Naema Tahir - Niet kijken op een dag - 27 februari 2011

Waar staat Europa bij stil? - 12 februari 2011

Omgekeerde cultus (Michaël) en Faust - 7 februari 2011

Energiek vooruit - 29 januari 2011

Pauselijk bannen - Pro-actief 'herderschap' - 17 januari 2011

Start van het nieuwe jaar: 2011 - 11 januari 2011

Anders gepland - Datum verzet - 9 januari 2011

2010

Geesteswetenschap – Hoe werken de engelen in ons astrale lichaam? - 25 december 2010

Introductie van de bewustzijnsziel - Geschiedkundige impuls - 20 november 2010

Rol van Pentagon bij oorlog en vrede - Kennisworstelingen - 13 november 2010

Vergewissen van wiskunde - 27 oktober 2010

Vooral geen water geven en zeker geen koffie morsen - 24 oktober 2010

Proactieve interactie - Michel Gastkemper over Antroposofie Monitor - 14 oktober 2010

Voor- en achterland - Volkerenkunde - 14 oktober 2010

Open internetgemeenschap - 9 oktober 2010

Symbiosen en gedeelde belangen - 3 oktober 2010

Draken van onderwerpen - Wie stelt wie met wat aan de kaak? - 30 september 2010

Feit en fictie & Begrip en inzicht - Koers Antroposofische Vereniging - 29 september 2010

Hoofdkwartier antroposofische vereniging - 27 september 2010

Digitale bibliotheek - Zeno.org - 26 september 2010

Voetbal en vechtsporten zijn niet uit den boze - 25 september 2010

Full moon almost - Spiritual shopping or tell what you can sell - 27 september 2010

Hedendaagse maieutiek - 20 september 2010

Not asleep yet - 18 september 2010

Nederlandse vertaling Steiners voordrachtencyclus over Filosofie van Thomas van Aquino - 16 september 2010

Gemoederen in en rond de Antroposofische Vereniging - Taja Gut - 16 september 2010

Hemelvaartsdag 2010 - 13 mei 2010

Stralende lentedag - 6 mei 2010

Start - 28 april 2010

Vertalen - Translate