vrijdag 13 oktober 2017

Filosofie, wetenschap en antroposofie - Deel 5

Kim Wall (1987 - 2017)
Wat corrigeert een mens, wat houdt hem bij de les, en wat doet hem afdwalen, verleidt of misleidt hem zelfs misschien? En waarvoor is hij ontvankelijk of juist niet?

Stubborn men wake up with nothing. They justify their self without any meaning. Just out of custom. Spooky in fact. Soms moet ik me uitdrukken in het Engels. Er leeft een Brit in me, ‘k heb iets Brits. So no sorry indeed! In front of a mirror – insight - I say to my self: even when a strange face or my Double is glooming me: be true to your self…

Weer terug naar het Nederlands voor zo lang dat duurt. Enerzijds zij daar het fenomeen van wat je levenscorrectie kunt noemen en anderzijds, daaraan verbonden, het is maar waarop je van daaruit wilt wijzen, bestaat er een levenshouding die zich kenmerkt door een zekere mate van ondeugd en narrige plaagzucht. Menigeen steekt de draak met iets. En kennen we dat niet reeds vanaf onze jeugdjaren, plagen of geplaagd worden? Plagen lijkt vrij onschuldig en kan functioneel zijn. Sweet or bitter irony can bring some relief and can stimulate someone to live and think with a little more courage. Prikkelen om een rug te rechten en ogen te openen. To tease.

Maar er zijn gradaties en grenzen. Het kan ziekelijke en destructieve vormen aannemen. Sneller dan je denkt. Plagen is dan een ‘ware plaag’ geworden. Niet voor niets heeft het woord plaag de volgende etymologische wortels, van Dale:

Plaag [onheil]:
plage [wond, onheil, kwelling]
1201-1250, Middelnederlands: plage;
Oud Hoogduits: plaga;
Latijns: [slag, klap, wond, pest];
Grieks: plègè [slag, houw, nederlaag];
Engels: plague.

In het Nederlands gebruik je in zo’n geval dan meestal niet meer het werkwoord plagen, maar verlegd het woordgebruik zich naar ‘pesten’, ‘kwellen’ of zelfs ‘martelen’. Aanvankelijk ongemerkt is er dan iets agressiefs en sadistisch in een handelwijze geslopen. Impliciet stelde ik het onderwerp sadisme aan de orde in deel 1, 2, 3 en 4 van mijn meerluik Filosofie, wetenschap en antroposofie. Vandaag zal dat explicieter zijn. Wederom, zoals aangekondigd in deel 4 van het meerluik, mede aan de hand van ideeën en noties van filosofe Marjan Slob, opgetekend in haar essay Vrij van je natuur – Markies de Sade, één van 19 essays gebundeld in het boek Hersenbeest (Uitgeverij Lemniscaat b.v., Rotterdam 2016/17).

Voordat ik wederom een paar tekstdelen uit Slobs essay zal citeren en becommentariëren wil ik de aandacht van de lezer eerst vestigen op enkele nieuwstijdingen. Recent shocking events. Voor Nederlanders, niet ver van huis, is er de zaak Anne Faber. Een jonge vrouw die de afgelopen twee weken werd vermist en voor wie werd gevreesd dat ze om het leven zou zijn gebracht. Haar lichaam werd gisteren gevonden en ze lijkt het slachtoffer van een lustmoord.

Peter Madsen en Kim Wall
Iets verder van huis, maar misschien ook niet aan uw aandacht ontsnapt, speelt de zaak van de helaas  maar 30 jaar oud geworden Zweedse journaliste Kim Wall. Augustus 2017 kwam zij om het leven. Hoogst vermoedelijk door een bijzonder ernstig misdrijf. Verdachte is de Deense ingenieur Peter Madsen. Wall nam Madsen een interview af in diens zelfgebouwde onderzeeër. Lichaamsdelen van Wall werden daarna uit zee gevist; eerst haar romp en later haar hoofd en ledematen. Madsen zit al maanden in hechtenis. Hij heeft tegenstrijdige verklaringen afgelegd. Op zijn computer van zijn werklocatie werd een harddisk aangetroffen met filmmateriaal waarop vrouwen worden gewurgd en onthoofd; een politiewoordvoerder verklaarde dat de beelden authentiek lijken. Madsen verklaarde eerder dat hij in het verleden had deelgenomen aan activiteiten van een S/M scene. De zaak is nog in onderzoek. Hieronder een kort audio-visueel nieuwsverslag van de tragedie:


Sadisme en sadistisch handelen is niet altijd gerelateerd aan seks en seksuele lust. En seksueel getint sadomasochisme draait zeker niet altijd uit op dodelijke ongevallen of moord, hoewel dat wel het geval kan zijn. Op internet is veel film- en videowerk beschikbaar van sadistische en sadomasochistische praktijken. Daarbij dienen zich onder andere ‘meesters’ en ‘meesteressen’ aan, die zich een schijn van superioriteit aanmeten en die schijnbaar meester over zichzelf zijn, in ieder geval meester over anderen is de suggestie, en zich daarbij bedienen en laten bedienen door masochistische en/of onderdanige ‘slaven’ of ‘gewillige onderworpenen’. Een bizar rollenspel. Dikwijls op commerciële basis, maar geregeld ook als dagelijkse levensstijl in mensenlevens. In die zin omvat het zeker meer dan alleen een virtuele of gespeelde werkelijkheid. Zulks op vrijwillige of onvrijwillige basis. Maar wat is op dit gebied ‘wil’? Het laat je afvragen wat menselijke wil is of juist niet is. Medemensen aan zich willen onderwerpen en genoegen beleven aan andermans overgave of vernedering of pijn of zelfs vernietiging of andersom. Onderwerpen, (laten) adoreren en/of (zelf)pijnigen, een proces tussen twee of meer mensen, bolstaand van lust- en onlustbelevingen en drang en dwang.

En nu laat ik Marjan Slob weer aan het woord. En wel bij het punt dat zij in haar essay de levenswandel en fantasieën van Markies de Sade opvoert en bespreekt. De Sade daarmee als duistere schaduw van Emanuel Kant met diens categorische imperatief. Hieronder volgen enkele fragmenten uit de paragraaf De duistere dubbelganger. Het eerste tekstfragment hieronder sluit in het essay direct aan bij het laatst weergegeven tekstfragment dat in Filosofie, wetenschap en antroposofie – Deel 4 (Cahier, 29 september 2017) staat weergegeven.

Uit: Hersenbeest; Vrij van je natuur – Markies de Sade; bladzijde 107; Marjan Slob:

De duistere dubbelganger 
“ […] Nou, ik dacht het niet!' zegt een pesterige stem. 'Ik kan lekker expres het kwade doen!' Het is Markies de Sade, alias Kants duistere dubbelganger, of als dat te veel eer is, dan toch in ieder geval zijn 'compromitterende neef' (een frase van Safranski). […] “

‘Lekker expres het kwade doen’. Niet uit een gebrekkig inzicht in je ware situatie; niet als een defect, een falen. Binnen die context karakteriseert Slob De Sade aldus in een notendop.

Uit: Hersenbeest; Vrij van je natuur – Markies de Sade; bladzijde 108 en 109; Marjan Slob:
“ […] De Sade is als een uitdagende, opstandige puber die radicaal voor zichzelf wil denken. Hoor de deuren slaan: ‘Waarom zou je altijd moeten handelen naar je welbegrepen eigenbelang, mijnheer Im-ma-nu-el Kant? Een vrij mens zou vanzelf het goede doen? Nou, hier ben ik, en ik voel juist lust om mezelf en anderen te kwellen! Kijk naar mij: niet iedereen die het kwade doet is dom, gek of irrationeel. […] “

Tja... Ruim twee eeuwen later is een menselijke hang naar het kwade of anders geformuleerd een aantrekkingskracht van het kwade op mensen, of wat je kwaad zou kunnen noemen, onverbloemd aan het oppervlak gekomen. Nu ja, onverbloemd… Nog altijd handelen veel mensen op de tast van verborgen drijfveren en versluierde levensmotieven. Het goed en het kwaad als vraagstuk op zich, ethiek, wat maakt iets goed en wat maakt iets kwaad, slecht, intrinsiek slecht. Een notie van wat goed en wat kwaad is, is er vaak wel, dat weten mensen vaak wel, vroeg of laat, ook op dat vlak heb je immers vroeg- en laatbloeiers, maar kennis over wat er eigenlijk precies met dat goed en kwaad is verbonden en wat mensen tot goed of kwaad handelen drijft, dat is velen vaak veel minder bekend. Vragen als (1) wat maakt dat ik dit goede wil en (2) wat maakt dat ik dit kwade wil monden vaak uit in een lege cirkelredenering en slaafs navolgen van het één of krachteloos resigneren voor het andere. Als het ware met het motto: de vraag stellen, is de vraag beantwoorden. Zulks leidt slechts tot formele antwoorden. Nu wil ik dit omdat ik dit wel wil en dat (andere) wil ik niet, omdat ik dat andere niet of (nu) minder sterk wil! En ik wil dit niet omdat ik dit niet of (nu) minder sterk wil, en dat wil ik wel omdat ik dat (andere) wel of (nu) meer wil!

Zijn dat bij beraad echte antwoorden en werkelijke morele impulsen? Nee op zich niet. Nu ja, dat wil zeggen: in ieder geval niet intrinsiek ethische; in feite is het gehalte van dat soort antwoorden en verklaringen en daaruit voortvloeiend gedrag procesmatig bezien eigenlijk voor een deel amoreel van aard, omdat daarmee louter momentele en repeterende impulsen worden beschreven en gevolgd. Beurtelings wordt dan of het één of het ander uitgeleefd. Per saldo kan dat nog wel fatsoenlijk en betamelijk of aanvaardbaar gedrag opleveren voor de leefomgeving. Voor hoe lang hangt echter af van wat iemand heeft meegemaakt en hoe iemand is geconditioneerd en opgevoed en onder welke condities zulke gedragspatronen kunnen blijven doorwerken en van toepassing zijn en blijven in een (leef)wereld die nu eenmaal verandert. Hier gaat het over houdbaarheid; een houdbaarheidsdatum van zedelijk gedrag van gevormde en min of meer welopgevoede en van min of meer gemankeerde mensen en daarover uitgestreken culturele vernislagen.

Bewust het kwade willen, is dat mogelijk? Jazeker. Het is dagelijkse praktijk. Maar ook hier doet zich de vraag voor, waardoor een mens daartoe komt, wat hem daartoe doet besluiten. Enkel puberale opstandigheid, waarin hij eventueel blijft steken? Of is daar iets anders aan de hand? Wat maakt dat een mens iets verkiest, óf het één óf het andere verkiest? Motief tot handelen. Daar treedt het vraagstuk van vrijheid, menselijke vrijheid in beeld. Wat wil ik, niet zozeer waartoe noopt mijn berekenende of beschrijvende of opgejaagde verstand of onverstand, maar wat wil ik met welke beweegredenen? En wat zal ik verkiezen uit wat ik me bewust ben en ik me bewust maak en wat ik zelf stel en daarmee zelf schep?

Een bladzijde verder in haar essay gaat Slob nog een stap verder:

Uit: Hersenbeest; Vrij van je natuur – Markies de Sade; bladzijde 110; Marjan Slob:
“ […] De uitdaging van De Sade staat nog steeds. Waarom zou het inzetten van je verstand om het kwade te bereiken ‘eigenlijk’, ‘goed beschouwd’, het tekortschieten van dat verstand moeten zijn? Die redenering neigt net iets te veel naar een slaapliedje waarmee wij kinderen van de Verlichting onze bange vermoedens sussen. Het verstand moet wel het goede willen, want met het kwade dat geen gebrek of vergissing is, weten we niet te leven. […] “

Schiet ons verstand in eerste instantie niet vaak tekort als we niet alleen zoveel geweld en terreur om ons heen zien maar daarmee ook moeten leven, geachte lezer? Kan het ons niet verbijsteren? Maakt Slob hier niet ergens een punt? Ergens. Je kunt je bij deze prikkelende redenering van Slob afvragen of het kwade inderdaad geen gebrek of vergissing is, of toch juist wel, en wat het kwaad überhaupt op menselijk terrein en in menselijke termen inhoudt en behelst. Daar wil ik een volgende keer op doorgaan. Wel weer aan de hand van datzelfde actuele en concrete menselijk fenomeen: sadisme. Dat weer vergezeld met enige tekstdelen uit Slobs essay. Met louter abstracte beschouwingen over dit onderwerp en levensthema, spitsvondig opgesteld met hoofdzakelijk theoretische of metafysische begrippen, zou weinig zijn gewonnen. De volgende keer zal ik tevens naar voren brengen waarin onder andere Rudolf Steiner een basis zag voor een evidente sadistische en masochistische menselijke inslag.

Tot zover vandaag. Had in dit verband nog vele andere zaken willen aansnijden, maar de tijd tikt door. Dat dus een andere keer. Morgen weer aan de slag in het Japan Museum te Leiden.


Music
The Animals
The House Of The Rising Sun

dinsdag 10 oktober 2017

Europe & Memoranda

Kort intermezzo: Eerste en Tweede Wereldoorlog en Europa en de Europese Unie in historisch en wijder perspectief bezien en geactualiseerd. Uitgever en schrijver Ton Jansen hield gisterenavond bij de Antroposofische Vereniging afdeling Rotterdam (maandag, 9 oktober 2017) een lezing over de Memoranda van Rudolf Steiner: Die Memoranden vom Juli 1917 (GA 24; bladzijde 339 t/m 385). Dat deed Jansen met verve.

'k Overweeg om te zijner tijd, er verschijnt steeds meer op mijn boekbestellijst, zeg maar verlanglijst, twee boeken hierover aan te schaffen: (1) Het lichtbaken van 1917 - Schets van de drieledigheid van de mens – Ontwerp voor de driegeleding van de samenleving (uitgeverij Via Libra, 2017) en (2) Peter Selgs Die Gegenwart des Vergangenen. Rudolf Steiner und die Aktualität des Jahres 1917 (Verlag des Ita Wegman Instituts, 2017). Voor iets meer informatie daarover zie deze webpagina van boekhandel De Haagse Boekerij: Rudolf Steiner 1917.

Verder verschijnt over pakweg twee weken het boekwerk EU of Europa? op de markt. Het is geschreven door Herbert Ludwig en vertaald naar het Nederlands door Ton Jansen. Jansen maakt hier veel werk van. Duidelijk een zaak die hem nauw aan het hart ligt. Verheug me op de komst ervan. Ben zeker ook benieuwd naar Jansens voor- en/of nawoord en een eventueel notenapparaat. Het boek van Ludwig werd reeds in 2012 in Duitstalige vorm uitgebracht: EU oder Europa: die Entscheidungsfrage der europäischen Entwicklung zur freien Individualität (Google Books). Inmiddels zijn er vijf jaar verstreken. Belangrijke jaren. Maar de thema- en probleemstelling met blootgelegde rode draden is onverminderd actueel en belangrijk. Dubbel en dwars onder redactie van Ton Jansen.

Vanuit menskundig en occult perspectief bezien kan het trouwens zeer zinvol zijn om bij dit onderwerp met de bovenvermelde literatuur evenzo drie naar het Nederlands vertaalde voordrachten van Rudolf Steiner uit GA 178 ter hand te nemen, vervat in het boekwerk: Wederkomst en weerstand - Christus in het etherische (Uitgeverij Nearchus CV, 2013).

Die drie naar het Nederlands vertaalde voordrachten uit GA 178 zijn onderdeel van het thema Individuelle Geistwesen und einheitlicher Weltengrund (uit GA 178; bladzijde 170 t/m 235):
Erster Vortrag, Dornach, 18. November 1917 (bladzijde 170 t/m 193);
Zweiter Vortrag, Dornach, 19. November 1917 (bladzijde 194 t/m 214);
Dritter Vortrag, Dornach, 25. November 1917 (bladzijde 215 t/m 235).

Met m’n vrije midweek was ik in de gelegenheid om een ledenavond bij te wonen. Er gaan misschien jaren overheen dat dit weer zal gebeuren. Neem maar zeer zelden vrij af. Nu druk bezig met literatuuronderzoek in verband met mijn schrijfprojecten. Het verloopt goed. Zoals ik in een recent commentaar zei: aanstaande vrijdag verschijnt op Cahier het blog Filosofie, wetenschap en antroposofie – Deel 5.






Music
Pine Hill Waldorf School U.S.A.
Worldwide Children's Peace Round

vrijdag 29 september 2017

Filosofie, wetenschap en antroposofie - Deel 4

Ruïne Kasteel De Sade
Inleiding

Ook het essay Vrij van je natuur – Markies de Sade van filosofe Marjan Slob, één van de essays uit haar bundel Hersenbeest (Uitgeverij Lemniscaat, 2016/17), is interessant en prikkelend. Lezers van mijn blogs komen bij mijn opmerkingen over verscheidene leesteksten van diverse schrijvers regelmatig de kwalificatie ‘prikkelend’ tegen. Dat is dikwijls een goed teken. Doorgaans vind ik dan iemands schrijftekst helder geschreven en het geboden onderwerp belangrijk en actueel. Los van het feit of ik het wel of niet inhoudelijk eens ben met een eventuele stelling en het betoog van de schrijver. Mij gaat het om de zaak. Een kwestie kan van verschillende gezichtspunten uit worden bezien en behandeld. Met verschillende uitgangspunten, eigen vertrekpunten, kunnen mensen ten aanzien van zekere kwesties en vraagstukken een eind met elkaar oplopen om te zien waar ze samen uitkomen; om te zien wat zich voordoet als ze, impliciet of expliciet en direct of indirect, over één en ander van gedachte wisselen.

Marjan Slob
Het essay telt tien bladzijden. Eerst behandelt Slob de fenomenen vrijheid en onvrijheid. Wat maakt een mens vrij en wat maakt of houdt hem onvrij, wordt hem tot keurslijf? Dat hangt met name samen met wel dan niet zichzelf meester zijn of meester worden. Daarover plaatst ze de volgende opmerking, waaraan ze direct een ethisch punt koppelt, een waterscheiding tussen goed en minder goed en onjuist of zelfs kwaad handelen. Prelude. Zo werkt ze trapsgewijs in haar essay naar handelwijzen en fantasieën van De Sade toe.


Uit: Hersenbeest; Vrij van je natuur – Markies de Sade; bladzijde 104; Marjan Slob:
“ […] Vrijheid betekent niet alleen dat je doet wat je goeddunkt. Het vereist ook dat je in staat bent om het hoofd te bieden aan impulsen die je eigenlijk kwalijk vindt. Je impuls tot luieren, schransen, afdwalen, wreedheid, ijdelheid, noem maar op. En dat is nog niet zo simpel. Praktisch gesproken niet - dat maak ik althans dagelijks mee. Maar ook principieel niet. Want waarom zou je eigenlijk vrij zijn als je je kleren opruimt, en onvrij als je ze laat slingeren? Vrij als je je beloftes nakomt, en onvrij als je je zakenpartner bedriegt? […] “

Daarmee stelt ze de vraag hoe het precies gesteld is met de relatie tussen ‘vrijheid’ en ‘vrij zijn’ en goed en effectief of ineffectief en onjuist of kwaad handelen. Vervolgens vraagt ze zich wat dat aangaat af 'waarom mensen die niet volkomen impulsief handelen, enigszins vrije mensen, eigenlijk vanzelf op het goede zouden afstevenen'. Een zinvolle vraag. En hierover voert ze de filosoof Socrates (469 - 399 voor Christus) ten tonele die over goed handelen gezegd zou hebben dat het daarbij gaat om verstand en inzicht. Socrates (ik neem aan geparafraseerd door Slob): ‘Als je echt begrijpt wat het goede is, dan doe je vanzelf ook het goede.’ Het omgekeerde zou volgens Socrates, aldus Slob, ook waar zijn: als je iets verkeerd doet, dan toont dat aan dat je het gewoon nog niet goed hebt begrepen. Immanuel Kant (1724 - 1804) zou er een soortgelijke redenering op nahouden:

Uit: Hersenbeest; Vrij van je natuur – Markies de Sade; bladzijde 105; Marjan Slob:
“ […] Immanuel Kant, de Koning van de Verlichting, hield er een soortgelijke redenering op na. Zodra je inziet wat de (morele) wetten zijn, dan handel je ook overeenkomstig die wetten, stelt hij. Voor Kant ben je vrij in zoverre je het goede kunt nastreven. Buiten dit streven, buiten de moraal dus, bestaat vrijheid niet. Daar heerst alleen maar natuurwetmatige noodzakelijkheid. De natuur kent geen kwaad, daar nemen de dingen onbewogen hun loop. […] “

Slob heeft Kant zo begrepen, dat hij in feite stelt 'dat je het goede kunt willen, maar het kwade niet. Dat elk kwaad eigenlijk een tekortschieten is, een gevolg van een nauw perspectief’.

Uit: Hersenbeest; Vrij van je natuur – Markies de Sade; bladzijde 106 en 107; Marjan Slob:
“ […] Het ‘goede’ of het nut dat je najaagt is in dat geval te smal - je denkt bijvoorbeeld alleen aan jezelf, en snapt niet dat je daarmee op langere termijn ook jezelf schaadt (als je roofbouw pleegt op je omgeving zal niets en niemand meer van je houden, werd mij als kind van de jaren zeventig ingepeperd). Je kortzichtigheid maakt je eigenlijk tot een soort kind; je overziet de consequenties van je gedrag niet. Dus als je kwaad doet, geef je daarmee te kennen dat je een gebrekkig inzicht hebt in je ware situatie. Het kwaad is een defect, een falen. Een mens die zijn of haar existentiële situatie waarlijk doorgrondt, wil vanzelf het goede. Noem het welbegrepen eigenbelang, noem het de morele wet - maakt niet uit. Waar het om gaat is dat je je vrijheid goed beschouwd alleen maar kunt - zult - inzetten voor het goede. Kants antwoord lijkt daarmee op de oplossing die Socrates bood. […] “

Rüdiger Safranski
En dan is het moment in het essay gekomen dat Markies de Sade, Donatien Alphonse François de Sade (1740 - 1814), wordt opgevoerd. Er volgt een paragraaf welke de titel De duistere dubbelganger draagt. De Sade is dubbelganger, belichaamde dubbelganger, van wie volgens Slob? Dubbelganger van Kant, tijdgenoot van De Sade. En hier wordt het natuurlijk echt interessant en spannend. Volledigheidshalve vermeldt ze dat de filosoof Rüdiger Safranski na literatuuronderzoek De Sade op zijn beurt had aangeduid als ‘compromitterende neef’ van Kant. Die frase staat opgetekend in Safranski’s boekwerk Het kwaad. Of het drama van de vrijheid (Uitgeverij Atlas, 2003).

De term en het zelfstandig naamwoord sadisme kent vrijwel ieder volwassen mens in Nederland en menig ander land. Het is afgeleid van De Sade. Toepasselijk vanwege diens wrede en gruwelijke fantasieën en deels daadwerkelijk wrede handelwijzen. Het werkwoord sarren (etymologiebank) heeft een verwante betekenis maar andere taalwortels en gaat verder terug in de tijd. Met het blog Filosofie, wetenschap en antroposofie – Deel 5 zal ik een volgende keer dieper op het fenomeen ingaan. Mede aan de hand van het essay van Marjan Slob.


Music
Boudewijn de Groot
Tip van de sluier

donderdag 28 september 2017

Ready to go again!

Mijn woonkamer neemt qua design Scandinavische vormen aan. Nu de kou nog. Kom maar. Dat zit wel goed met de ingetreden herfst en winter die daarop volgt. Stoken doe ik niet. Spartaans. Spaart geldt uit. M’n schrijfbureau en bureaustoel verleden aangeschaft bij IKEA, omringt door eenvoudige IKEA fauteuils, staan netjes opgesteld en zijn nu volop in gebruik. Het leven is goed! Met snel gevulde handen, nu ja heb er hard voor moeten werken, ben ik zo blij als een kind... Gelukkig met kleine functionele dingen des levens waarmee je jaren vooruit kan.

Morgen volgt op Cahier Filosofie, wetenschap en antroposofie - Deel 4, waarmee een focus zal liggen op Marjan Slobs essay Vrij van je natuur – Markies de Sade. Zal me er vandaag en morgen over buigen. Heb natuurlijk al enig voorwerk verricht. Dit is de derde dag van mijn vrije midweek. Besteed hem goed. Over twee weken weer een vrije midweek. Die zal ik dubbel en dwars goed benutten voor mijn schrijfprojecten.

Marc van Oostendorp
Marc van Oostendorp schreef weer een prikkelend blog. Vandaag over taal en taalgebruik in relatie tot (1) denken en (2) communicatie: Taal is niet alleen om mee te denken (Neerlandistiek, 28 september 2017). Een thema dat me een groot deel van mijn leven bezighoudt. Daarom plaatste ik een korte reactie onder zijn blog. Deze:

Mijn reactie op Van Oostendorps Taal is niet alleen om mee te denken:
Belangrijk onderwerp. Prikkelend. Uiteraard hangt taal samen met denken én communicatie. Beide. Evident is taal in beweging en inderdaad is de taaluiting dikwijls multi-interpretabel voor zender en ontvanger. ‘k Schreef eens, meer dan twintig jaar geleden inmiddels, een opstel over (menselijk) taalgebruik en daaraan gelieerde gedrags- en bewustzijnsvormen. Mijns inziens zijn (inter)menselijke fenomenen als ‘alleenspraak’, ‘samenspraak’ en ‘afspraak’ – met hun onderlinge afstemming en spanningsvelden – bepalende levensfactoren vanuit sociaalpsychologisch oogpunt bezien. Nu ben ik in het kader van twee schrijfprojecten bezig met onderzoek van kennistheorieën en vallen me vanzelfsprekend zekere filosofische begrippen en ideeën in het oog die aansluiten bij de door mij genoemde trits en daar nader licht op werpen.

(J.W.)

Let wel: het fenomeen van kennelijke of feitelijke talige tegenspraak - kibbelen, discussiëren, dwars tegen zaken ingaan en dat kenbaar maken enzovoort - vormt natuurlijk ook een hele belangrijke levensfactor en heeft duidelijk eveneens een denkmatig filosofisch equivalent. Absoluut. Denk hierbij met name aan contradicties en paradoxen. Heb ergens nog een oud schrijfschrift liggen, waarin een deel van dat oude opstel staat opgetekend. Zal dat van de week opzoeken en weer eens teruglezen.

Zo. En nu weer verder aan de slag met allerlei zaken. Tot lezens lezer.


Muziek
Earth & Fire
Song of The Marching Children (Album)

maandag 11 september 2017

Keep up the pace

Werkplek bibliotheek Rotterdam
Beperk dit blog van vandaag tot een dagboekaantekening. Inside and outside there is much going on. And I must deal with that. Deel 4 van mijn huidige meerluik laat daarom langer op zich wachten dan gepland en beloofd. Maar deze maand volgt het zeker. Daar kunt u echt van uit gaan, geachte lezer. Het gaat om belangrijke onderwerpen, kwesties waarvan ik denk dat het goed is om ze precies aan de orde te stellen.


Perfectioneer m’n woning als werkplek, hoewel ik het liefst ongestoord buitenshuis met studie- en schrijfprojecten in de weer ben. Misschien stuit ik nog eens op een flexplek die goeddeels aan mijn wensen beantwoordt en betaalbaar voor me is. Volgende week maandag wordt een bureau bezorgd dat ik bij IKEA heb besteld, afmetingen: lengte 2 meter, breedte 60 centimeter en hoogte 74 centimeter. Voorbeeldexemplaar: zie de afbeelding hiernaast. Biedt genoeg ruimte voor mijn desktop, laptop, tablet, leesplank en schrijfgerei. Denk dat ik er een mobiele bureaustoel aan toevoeg. Heb mijn oog laten vallen op een Millberget Kimstad (witkleurig).

Millberget Kimstad
Sprak afgelopen vrijdag een medelid van de Antroposofische Vereniging (AViN). We hadden elkaar een tijd niet gezien. We kennen elkaar van de afdeling Rotterdam. Werd op de hoogte gesteld van zekere ontwikkelingen die daar gaande zijn. Kan de ledenavonden aldaar niet bijwonen vanwege mijn avond en nachtwerk te Leiden. Heb vanochtend gebeld naar een contactpersoon van afdeling Leiden met het idee dat ik misschien daar op maandagen ledenavonden zou kunnen gaan bezoeken, maar de tijdsverhouding blijkt te krap. Met een vouwfiets, die je gratis mee kunt nemen in de trein, zou het waarschijnlijk wel gaan. Eens kijken of ik daar voor kan sparen. Wie weet kan ik ergens in 2018 er dan één aanschaffen. Is überhaupt wel een makkelijk en nuttig ondersteunend vervoersmiddel als je veel onderweg bent.

Ben blij dat de herfst zich aandient. Houd van dat jaargetijde. Wel goed kleden natuurlijk. Niet onnodig verkouden raken en zo. Tot zo ver dit korte tussenbericht. Nu weer aan de slag. Heb me voor even geïnstalleerd in de studiezaal van de bibliotheek Rotterdam aan de Hoogstraat.


Music
Erik Satie
Once Upon A Time In Paris

donderdag 31 augustus 2017

Filosofie, wetenschap en antroposofie - Deel 3

Over het ware, schone en goede wordt veel gesproken en geschreven. Dat geschiedde natuurlijk niet alleen bij de oude Grieken... (Plato.) Het ware en onware, schone en afgrijselijke en dat wat goed of kwaad wordt geacht vormt voor een mens dikwijls motief tot handelen, bepaald dikwijls een fors deel van zijn doen en laten. Of het daarbij welbeschouwd enkel om particuliere belevingen en voorstellingen gaat, de wereld is mijn – gewenste of ongewenste – voorstelling (Schopenhauer en Kant), is voer voor filosofen en psychologen, maar gaat in de dagelijkse levenspraktijk natuurlijk veel meer mensen aan.

Maakt een mens als persoonlijkheid en individu deel uit van een groter geheel, bestaat er een werkelijkheid, een deelbare en gelaagde werkelijkheid, een wereldbestaan van werkelijkheden die kenbaar is voor mensen, echt kenbaar? Of is een mens gedoemd om op te gaan in louter subjectieve voorstellingen en belevingen die hij deels wel en deels niet deelt en cultiveert met zijn medemensen; puur klankbord en taalcultuur?

Ben ik, John Wervenbos, eigenlijk bijzonder naïef als het gaat om streven naar kennis en vervolmaking? Dat denk ik niet, maar overweeg ik toch paradoxaal genoeg, omdat er een laag is in mijn ziel, mijn psyche, dat onderken ik (reeds jaren), waarin ik alles overweeg en alles betwijfel en dat in toon, in klank omzet (schrijven, spreken en denken in monoloog en dialoog vorm). Zie de eerste strofe van mijn meer dan twintig jaar geleden geschreven spreuk Samenwerken. De reflectie in dit blog doet tegelijk denken aan de inhoud van mijn blog Schone wereld en schone schijn (Cahier, 16 juli 2016).

Voordat ik inhoudelijk inga op Marjan Slobs essay Vrij van je natuur – Markies de Sade, dat doe ik in deel 4 van het meerluik, is het goed om de beschouwing van vandaag (deel 3) voor het voetlicht te brengen. Schreef al eerder op Cahier dat ik op achttienjarige leeftijd, als adolescent dus, bij een verjaardagspartij opeens als het ware ‘bevroor’ voor me uit staarde en mezelf waarnam en dacht - het was een voornemen en (zelf)belofte:

“Hoe zit dat toch met mens en wereld, waaruit zijn ze ontstaan (oorsprong) en waarnaar zijn ze op weg (bestemming). Daar kom ik achter. Dat weet ik zeker!”

Ik meen dat dit voor mij aan het uitkomen is. Uiteraard denken andersdenkenden daar anders over (tautologie). Dat heb ik vaker in mijn leven, zulke beloften en voorbelevingen die sporen met naderende werkelijkheden. Mijn moeder zei eens over me toen ik nog een kind was, John kan zich inleven en dingen aanvoelen.

Frozen Butterfly
Op twaalfjarige leeftijd bijvoorbeeld vroeg mijn toenmalige schoolmeester aan alle aanwezige leerlingen in de klas: wat wil je worden later? Veel kabaal om me heen. Veel vriendjes en vriendinnetjes stoven op vanuit hun schoolbanken en riepen dit of dat en sommige beeldden toen ook het beroep uit dat hen voor ogen kwam. Wat een effect hadden die woorden, die simpele vraag van de onderwijzer. And me? I was frozen again. Zat als versteend achter mijn tafel, keek vooruit, letterlijk en figuurlijk, er verscheen slechts één beeld met begeleidende woorden.

Een concreet beroep werd ik me daarmee niet bewust. Wel, in etappes althans, de strekking van een latere levensepisode en levenssituatie die pakweg dertig jaar zou bestrijken. Als twenner trad deze jeugdervaring in herinnering, nadat die natuurlijk eerst snel in vergetelheid was geraakt. En pas toen begon ik hem te duiden. Waar de woorden en het beeld op sloegen werd ik me vanaf dat moment bewust aan de hand van concrete levenservaringen. Hoewel ik kan begrijpen dat mensen kunnen denken dat het hier gaat om een enkele hinein-interpretatie, een loutere jeugdervaring zonder werkelijkheidswaarde, weet ik wel beter. Zeker weten. Geen gemakkelijke levensperiode, beslist niet. En wis en waarachtig niet zonder zekere gevaren. Maar ik heb het doorstaan. Hij liep van mijn twennerjaren tot in mijn jaren als vijftiger. Nu breekt er meer vrijheid aan. Innerlijke vrijheid. De wissel die mijn huidige werk - bewaker in een hotel en museum -  op mijn gestel en beschikbare tijd trekt, doet daar niets aan af. Absoluut niets. Om het beeldend uit te drukken: geestelijk bezien kom ik vrij. Uiterlijke status doet mij niets. He-le-maal niets… Ben ik in de ogen van een ander een 'paard van de schillenboer' of iets van die orde? Whatever!

Hoe verhouden verlichtingsdenken en noties van karma en reïncarnatie zich tot elkaar? Als je die vraag stelt kunnen in het bijzonder gedachten uitgaan naar het leven en werk van een zekere Duitse schrijver actief in die culturele periode: Gotthold Ephraim Lessing (1729 - 1781). Hij schreef immers het werk De opvoeding van de mensheid (Uitgeverij Het Wereldvenster, Baarn, 1979). Mijn inziens mag de betekenis van dit werk niet worden onderschat. Hoewel dat natuurlijk wel gebeurt. Sterker nog bij menigeen is het in vergetelheid geraakt en van de spaarzame die het wel kennen zijn er vele die vinden dat ze het niet serieus mogen nemen. Persoonlijk vind ik de volgende woorden van Rudolf Steiner over het werk wel behartigenswaardig. Daarmee sluit ik dit blog af. Zie het onderstaande.


Uit: Rudolf Steiners lezingenreeks Wegen naar Christus (Uitgeverij Christofoor, Stichting Rudolf Steiner Vertalingen, 1993; eerste voordracht, Karlsruhe, 5 oktober 1911; tekstdeel bladzijde 64 tot en met 66; Rudolf Steiner:

“[…] Eén ding moeten wij ons wel realiseren: er is een enorm verschil, niet in de idee van de terugkerende aardelevens zelf, maar tussen de manier waarop men in het westen zuiver denkend tot die idee is gekomen en de manier waarop bijvoorbeeld het boeddhisme die idee uitdrukt. Wat dat betreft is het zeker interessant om eens na te gaan hoe Lessing in De opvoeding van de mensheid op deze idee van de terugkerende aardelevens is gekomen. Het resultaat is uiteraard vergelijkbaar, ja identiek met de reïncarnatiegedachte in het boeddhisme - maar de weg is bij Lessing totaal anders. Natuurlijk kende men de weg die Lessing volgde ook helemaal niet. Welke was dat dan?

Dat kunnen we heel precies zien als we De opvoeding van de mensheid doornemen. We mogen zeggen: in de ontwikkeling van de mensheid zelf is strikt genomen een vooruitgang te zien. Lessing zegt dat zo: deze vooruitgang is een opvoeding van de mensheid door de Goddelijke machten. En dan zegt hij verder: de godheid gaf de mens een eerste basisboek, het Oude Testament. Daarmee werd de grondslag gelegd voor een bepaalde fase van de menselijke ontwikkeling. En toen de mensheid zich verder had ontwikkeld, kwam het tweede basisboek: Het Nieuwe Testament. En zo ziet Lessing in onze tijd iets dat boven het Nieuwe Testament uitgaat: een zelfstandig ervaren van het ware, schone en goede door de menselijke ziel. Dat is voor hem een derde fase van de goddelijke opvoeding van de mensheid. Op grandioze wijze heeft Lessing deze gedachte van de opvoeding van de mensheid door de goddelijke machten uitgewerkt.

En toen ontstond in hem de gedachte: wat is de enig mogelijke verklaring voor deze vooruitgang? De enige verklaring die Lessing ervoor kan geven is dat iedere ziel deel heeft aan iedere cultuurperiode van de mensheid, wil het zin hebben dat er in de ontwikkeling van de mensheid vooruitgang plaatsvindt. Want het zou geen zin hebben als de ene ziel alleen zou leven in de cultuurperiode van het Oude Testament en een andere ziel alleen in de periode van het Nieuwe Testament. Het heeft alleen zin als onze zielen door alle cultuurperioden worden geleid en aan alle opvoedingsniveaus van de mensheid deelhebben. Met andere woorden: wanneer de ziel zo door verschillende aardelevens heengaat, dan heeft de voortgaande opvoeding van mensheid werkelijke betekenis.

Daarmee licht de betekenis van de terugkerende aardelevens in Lessings denken op als iets dat bij de mens hoort. Want de diepere achtergrond is voor Lessing het volgende: wanneer een ziel ten tijde van het Oude Testament geïncarneerd was, dan heeft ze in zich opgenomen wat ze in die tijd in zich op kon nemen; wanneer de ziel dan in een latere tijd weer verschijnt, brengt ze de vruchten van het voorafgaande leven mee in het volgende leven, de vruchten van het tweede leven weer in het daaropvolgende, enzovoort. Zo werken de opeenvolgende fasen door in de ontwikkeling. En wat een ziel zich eigen maakt, dat heeft ze niet alleen voor zichzelf verworven maar voor de hele mensheid. De mensheid wordt een groot organisme, en het reïncarnatiebeginsel wordt voor Lessing een noodzaak opdat de hele mensheid verder kan komen. Het is dus de historische ontwikkeling, de gemeenschappelijk zaak van de hele mensheid waar Lessing van uitgaat en die hem tot het aanvaarden van de reïncarnatiegedachte brengt.

Anders is het als we dezelfde gedachte in het boeddhisme opzoeken. Daar heeft de mens met zichzelf te maken, enkel en alleen met de eigen psyche. Daar zegt de individuele ziel: ik ben in de wereld van Maya terechtgekomen, en in de loop van mijn incarnaties bevrijd ik mij als individuele ziel van deze aardse incarnaties. Daar is het een zaak van een individu; daar is de blik gericht  op het afzonderlijke individu.

Dat is het grote verschil in benadering: of je het van binnenuit bekijkt zoals in het boeddhisme, of van buitenaf zoals Lessing doet, die zijn blik op de ontwikkeling van de hele mensheid richt. Steeds is het resultaat hetzelfde, maar de weg erheen is in het westen heel anders. Terwijl de boeddhist zich beperkt tot de aangelegenheid van de individuele ziel, is de blik van de westerling gericht op de aangelegenheid van de hele mensheid; de westerse mens voelt zich met alle mensen als in een organische eenheid verbonden.

Hoe komt het nu dat de westerse mens de noodzaak voelt niet alleen aan de individuele mens te denken, maar bij de belangrijkste aangelegenheden altijd voor ogen te houden dat het daarbij om de hele mensheid gaat?

Die noodzaak voelt hij doordat hij de woorden van Christus Jezus over de verbroedering van de hele mensheid tot een groot organisme, dat uitgaat boven alle nationaliteiten en alle rassen, in de sfeer van zijn gemoed, in zijn gevoelswereld heeft opgenomen. [...]”

Music
Radiohead
Creep

maandag 28 augustus 2017

Filosofie, wetenschap en antroposofie - Deel 2

Marjan Slob
Met haar prikkelende essay Vrij van je natuur – Markies de Sade uit haar boeiende essay bundel Hersenbeest (Uitgeverij Lemniscaat b.v., Rotterdam 2016/17) stelt Marjan Slob, zoals ik al eerder schreef, het fenomeen van menselijk sadisme aan de orde. In een volgend blog zal ik concreet op haar diagnose hieromtrent ingaan en ook andere zaken dienaangaande naar voren brengen. Met betrekking tot het onderwerp houd ik het met dit blog van vandaag bewust bij de volgende korte inleidende woorden. Carefully. Sommige kwesties behoeven een omzichtige en grondige behandeling, kunnen niet als 'uitsmijter' aan lezers worden voorgelegd. Althans, ik kan en wil dat niet.

Het leven is contrastrijk. Waar zou een mens blijven zonder onderscheidingsvermogen? Veel zou aan hem voorbij gaan... Evenzo kan een menselijke persoonlijkheid kleurrijk zijn en een vat vol tegenstrijdigheden of schijnbare tegenstrijdigheden (paradoxen) bergen.

Diversity incognito. Vanuit menselijk perspectief laat dat mijn gedachten onder andere gaan naar drie basisbegrippen en hun tegenpolen; mijns inziens zijn het niet alleen begrippen maar tegelijk tegelijk ook levensfenomenen: dat wat waar, schoon of goed kan worden geacht. Met dit blog worden vandaag een aantal relevante dualismen nader onder de loep genomen.
Wat zijn duidelijk voor- en toonbeelden van menselijke dualismen? Wel zoals al gezegd om te beginnen kan hier worden gedacht aan (1) noties van goed en kwaad, waar en onwaar en schoon en afgrijselijk. Maar natuurlijk treden bij reflectie over de kwaliteit van intermenselijke betrekkingen ook andere tegenpolen in beeld, zoals: (2) eigenzinnigheid versus beïnvloedbaarheid; een evidente wisselwerking tussen eigenzinnige en suggestibele mensen. Suggestibiliteit is natuurlijk een extreme vorm van beïnvloedbaarheid, want het is een gesteldheid die een mens ontegenzeggelijk manipuleerbaar maakt, terwijl dat bij een gewone graad van beïnvloedbaarheid zeker niet het geval hoeft te zijn, bovendien zijn tamelijk veel eigenzinnig ingestelde mensen er beslist niet op uit om een ander te manipuleren.

Dan zij daar verder natuurlijk ook nog: (3) naar binnen gekeerd of naar buiten gekeerd zijn, anders uitgedrukt: introvert en extravert zijn; (4) een sociale en een antisociale opstelling ten opzichte van medemensen innemen en (5) subject en object verhoudingen en subjectivisme versus objectivisme. Allengs kan een mens zich gewaar worden dat het één niet zonder het ander bestaat en welbeschouwd niet louter los van elkaar kan worden gezien. In ’t geheel niet. Integendeel. Connectivity. Geen deel zonder geheel.

Dat laat mij vervolgens denken over toestand(en) en impact van harmonie en disharmonie. Wat staat in harmonie en wat brengt disharmonie? Vervullen harmonie- en conflictmodellen voor mens en wereld zekere functies? In dat kader denk ik bijvoorbeeld mede in het bijzonder aan een ander concreet dualistisch fenomeen: leven en dood, een onmiskenbaar levensgegeven, waarover menig mens zich het hoofd breekt; een levensperspectief waarmee een mens zich gaandeweg wel dan niet verzoent. Bij een bewegen van leven naar dood, naderen van een sterfmoment, doemen tevens andere, daarmee corresponderende dualismen op: gezondheid en ziekte en vermogen en onvermogen (gebrek).

Het leven is lijden, zei Gautama Boeddha eens. Partly true. Tegelijk kan het leven in vele opzichten gevierd worden; het leven als levensuniversiteit en ode oord. Gelukkig maar! Maar wat is de bron of wat zijn de bronnen, meer dan één, van menselijke kwelling en kwelzucht? Dat laatste doet zich ook voor in mensenlevens nietwaar? Hoe dan ook is het goed om de ogen niet te sluiten voor het feit dat veel mensen elkaar pijnigen. Gewild of ongewild, bedoeld of onbedoeld. Bovendien kan zich naast een wens of een zucht om te pijnigen een verlangen naar zelfkwelling voordoen. Cultuur van zelfpijnigen. Niet noodzakelijkerwijs verbonden met een fenomeen als trauma en traumaverwerking. Of toch wel? Open vraag. Voor meer daarover zie mijn blog Open wond (Cahier, 1 december 2014).


Muziek
Eurithmics
Sweet Dreams (Are made of This)

maandag 21 augustus 2017

Dienstmededeling over deel 2 van meerluik

Timemanagement. Het gaat me niet lukken vandaag. Het voorgenomen onderwerp dat in deel 2 van het lopende meerluik, voor meer daarover zie het blog Filosofie, wetenschap en antroposofie - Deel 1 (Cahier, 14 augustus 2017), zal worden aangesneden vergt tamelijk veel research en reflectie. Bovendien moet het goed worden verwoord. Flodderwerk en niet goed overdachte teksten lever ik niet aan. Was er flink mee bezig, maar de beschikbare tijd bleek deze keer toch te kort. Daarom trek ik er een week extra voor uit. Volgende week maandag 28 augustus verschijnt het.

Heb vandaag bij mijn werkgever enige vakantiedagen aangevraagd; voor twee vrije midweken dit jaar, week 39 (maandag 25 september t/m vrijdag 29 september) en week 41 (maandag 9 oktober t/m vrijdag 13 oktober). In de weekenden daaromheen werk ik gewoon door en de rest van mijn opgebouwde vakantiedagen laat ik uitbetalen. Weinig vakantie dus, maar dat geeft niet. Ben geen man van vakanties. Hard werken en veel schrijven en lezen. Dat laatste is voor mij ook werk. Dubbel en dwars.

Die midweken zal ik besteden aan onafgebroken studie van Mieke Mosmullers boekwerk Die Anthroposophische Bewegung (Uitgeverij Occident, 2017). Heb het al bestudeerd. Zal dat opnieuw doen met het nodige referentiemateriaal en met andere literatuurbronnen aan dat werk verbonden. Zal in die 10 dagen ook een concept, blauwdruk opstellen voor de recensie die ik dagen daarna over het werk zal schrijven. Begin november of december dit jaar zal ik het Michel Gastkemper, redacteur van het antroposofische ledentijdschrift Motief toesturen. Met zijn team zal hij dan beoordelen of hij het geschikt acht voor publicatie in dat blad. Overigens zal Die Anthroposophische Bewegung binnenkort in het Nederlands op de boekenmarkt verschijnen. Goede zaak! Zie de mededeling onderaan Mosmullers relevante blog Aristoteles door Fichte aangevuld (Mieke Mosmullers Filosofische Reflectieblog, 16 augustus 2017).

Tot zover. Moet nu weer afreizen naar Leiden. New evening and night to go.


Muziek
The Mamas and The Papas
Monday Monday

maandag 14 augustus 2017

Filosofie, wetenschap en antroposofie - Deel 1

De lezenswaardige essaybundel Hersenbeest (Uitgeverij Lemniscaat b.v., Rotterdam 2016/17) van de filosofe Marjan Slob (geboren 1964) heb ik bijna uit. Het bevat 19 essays die handelen over de hedendaagse kruisbestuiving tussen twee wetenschappelijke disciplines: hersenwetenschap en geesteswetenschap; hun onderlinge schuur- en vlechtpunten. Geesteswetenschap is een ruim begrip, waarover begripsverwarring en misverstanden bestaan.

Welwillend maar ook kritisch heeft Slob de afgelopen 20 jaar de hoge vlucht gevolgd die de hersenwetenschap in het bijzonder vanaf de jaren 90 nam, dankzij de komst van (1) steeds krachtiger geavanceerdere computers, (2) de intrede van ingenieuze toepassingstechnieken, met name meet- en afbeeldingsinstrumenten als CT, MRI en functionele MRI, en (3) vanwege zekere inzichtelijke doorbraken op microbiologisch vlak.

Markies de Sade
Het zijn prikkelende essays die een mens aan het denken kunnen zetten. ‘Mens(heid) ken U zelf’ in een moderne jas. Puntig formuleert en actualiseert Slob zekere probleemstellingen en eventuele oplossingsrichtingen aan de hand van concepten en activiteiten van verschillende denkers en onderzoekers. Haar eigen denkkaders en paradigma kom je daarbij als lezer zeker ook tegen, impliciet of expliciet. Wat mij betreft zitten er juweelstukjes bij. Zekere essays wekken mijn bewondering door de wijze waarop bepaalde onderwerpen en thema’s worden behandeld en verwoord; één echter vind ik te naïef van inhoud en daarom waard om te weerspreken en van kritische kanttekeningen te voorzien; essaynummer 10 (bladzijde 104 t/m 113), getiteld: Vrij van je natuur – Markies de Sade.

Slob staat op goede voet met de cognitiefilosoof Marc Slors (geboren 1966). Grosso modo sluiten hun ideeën over de betekenis en de kenmerken van cognitieve denkprocessen, in het bijzonder langs een weg van innerlijke zelfwaarneming, in relatie tot onderzoeksrichtingen en onderzoeksresultaten van de moderne hersenwetenschap (uiterlijke waarneming) nauw bij elkaar aan. Zulks blijkt onder andere uit een publiek tweegesprek tussen beide direct na een lezing van Slob:


De mens, meer dan een hersenbeest
Nijmegen, 18 oktober 2016


Essaynummer 8 van Hersenbeest, waarin Slob in het bijzonder Slors ideeën over vrijheid en ‘vrije wil’ specifiek behandeld, getiteld: Vrijheid is ons woord – Marc Slors, biedt een goede introductie op Slors' boek Dat had je gedacht! – Brein, bewustzijn en vrije wil in filosofisch perspectief (Uitgeverij Boom, Amsterdam 2012). Slors opteert overigens voor een ‘Aristotelische benadering’ van het mind-matter probleem. Die aanhalingstekens breng ik aan omdat Slors zo’n reveil per saldo – sluiks - op materialistische leest lijkt te willen schoeien. Vraag me zeer af of Aristoteles daar wel achter zou staan.

Voor iets meer hierover zie hieronder de volgende monoloog (Marc Slors) het volgende tweegesprek (Marc Slors in gesprek met Cees Leijenhorst; aankondiging dubbelcollege). En hier een tekstverslag van een toehoorder van dat dubbelcollege: Verslag van het dubbelcollege De ziel in de filosofie (Radboud Reflects, 16 april 2012).

Monoloog over de ziel
Marc Slors


Dialoog over de ziel
Marc Slors en Cees Leijenhorst


Uitgeverij Clement bracht in 2013 een vertaling naar het Nederlands van een geschrift van Aristoteles uit, De Anima, welke aan het bestaan en de werking van de ziel is gewijd: Over de ziel; vertaald, ingeleid en van aantekeningen voorzien door de wiskundige, classicus en filosoof Ben Schomakers. Schafte het vanmiddag aan bij boekhandel Donner; het eerder genoemde boek van Marc Slors overigens ook. Hieronder weer een audiovisueel tweegesprek:


Filosoof Ger Groot in gesprek met Ben Schomakers over Aristoteles


De hernieuwde belangstelling voor het ideeëngoed van Aristoteles valt niet uit de lucht. Zijn monistische benadering en behandeling van vraagstukken, niet dualistisch zoals bij Plato, voorziet duidelijk in een behoefte. Maar, maar… monisme moet natuurlijk niet op één hoop worden gegooid met exclusief materialisme. Dan schiet je je doel voorbij of vereng je je blik weer, denk ik. Hoe denkt u daarover, geachte lezer?

Tot zover ditmaal. Dit thema leent zich voor een meerluik; een drie-, vier- of vijfluik. Een volgende keer zal ik met een blog op Cahier, Filosofie, wetenschap en antroposofie – Deel 2, kritische kanttekeningen plaatsen bij Slobs essay Vrij van je natuur – Markies de Sade. Dat gaat over een menselijke hang naar sadisme, sadomasochisme en moordlust en een daarbij behorende cultuur. Hoe actueel wilt U het hebben?


Music
Eurithmics
Love is a Stranger

maandag 7 augustus 2017

Kelk

Friedrich Nietzsche
Dit blog is een vervolg op mijn eerdere publicatie Wishes and embodiments (Cahier, 3 augustus 2017). Vandaag start ik met een oud gedicht van me. Pakweg 25 jaar geleden geschreven. Daarna laat ik Friedrich Nietzsche (1844 - 1900) over hartstochten aan het woord. Het blog Kelk wordt afgesloten met een opmerking over een paar andere teksten op Cahier en over mijn lopende schrijfprojecten in meer algemene zin.

Nu ik de inhoud en strekking van het blog van enkele dagen geleden (3 augustus 2017) van iets meer afstand bekijk, besef ik dat het daar eigenlijk om een levensmotief gaat, één van mijn queestes; draag er meer dan één. Welbeschouwd ontspringen zulke ondergronden aan één hoofdbron, aan een overkoepelende levensmissie van ’s mens eigenlijke zelf. Hieronder dat vroege gedicht van me, ook in luistervorm, waarin het motief al doorklinkt.


Met de wenken van Venus

Door helder blauw, kabbelend water heen, een bron,
verwarmd en doorstraald door het licht van een felle zon,
staart jouw sierlijke gestalte, speerpunt van een onzichtbaar sterrengewelf,
in feite naar zichzelf.

Maar na het sluiten van de ogen verschijnen als verwacht,
hetgeen jij in de dagdroom al eerder had gedacht,
al die vragen en verzoeken van getrouwen;
jij weet het zeker zij zijn de jouwen.

 In het helder blauw, kabbelend water, de bron,
wordt vaak uitgebeeld wat men in jou verzon
en met vreugde en verdriet stel jij dan vast
wat eigen of andermans was als vrucht of last.

Bij de keel beluister jij het woord,
dat een ieder van een hem of haar hoort:

Dat eigen en andermans wat ben ik zonder gemeenzaam,
toch niets anders als verzengend eenzaam?!




Laten we ’t menselijke en al te menselijke eens nader bekijken. De zelfdiscipline die Nietzsche nastreefde acht ik kerngezond. En hij spreekt ware woorden over op de loer liggen van uitputting en neerslachtigheid als mensen zekere hartstochten niet mennen of temperen, althans zich daartoe niet in bepaalde mate inspannen, maar er zich integendeel doelbewust door laten meeslepen. Nietzsche vermoedde dat dat niet anders kan leiden dan tot uitholling van ’s mens innerlijk en de levenskrachten ondergraaft. Waar het om oprechtheid en eerlijke zelfkennis gaat kon hij zich spiegelen aan een aantal opvattingen van een overtuigd en subtiel denkend christen, aan Blaise Pascal (1623 - 1662). Beide prikten door valse bescheidenheid en verborgen ijdelheden heen en beide koesterden een diep verlangen naar een doorgaande ontwikkeling van mens en mensheid.

Ik geloof dat ik van de vreugden van wijsheid en rechtvaardigheid een veel te hoge voorstelling heb, net zoals de Grieken: ik ben betoverd door alles wat daarnaar verwijst – waarschijnlijk omdat ik veel te hartstochtelijk ben! – Tegen de welbespraakte vereerders van de hartstocht koester ik veel wantrouwen, ik vermoed dat ze zo graag iets zouden willen betekenen. – De Grieken leefden constant in gevaar: zij vereerden in kracht, in zelfverzekerdheid, in rechtvaardigheid hun ontspanning, opgelucht zijn, feest. Daarbij konden ze gevoeligheidjes niet gebruiken: alleen het medelijden in de tragedies omdat ze gewoonlijk hard waren. 
Waarom ik de hartstocht in de rede val? Ik zou die ook best opgewonden, heftig en meeslepend, zoals ik alles voel, onder woorden kunnen brengen – maar achteraf ben ik dan halfdood en lijd ik en heb verdriet over zulke overdrijvingen, weglatingen enzovoort. Anderen bereiken het toppunt van hun kunnen in hartstochtelijkheid, ik in het onderdrukken en bestrijden van de hartstocht. Alles doet me goed wat me doet beseffen dat het zo met mij gesteld is. 
Waaraan ligt het dat ik altijd dorst naar mensen die tegenover de natuur, bij het wandelen over de bergen met vestingwerken bij Genua, niet in het niet zinken? Weet ik ze niet te vinden? 
Jullie zielskracht is niet toereikend om zoveel pietluttigheden, zoveel belachelijke kleinigheden mee omhoog te nemen! Daarom moeten jullie leugentjes verzinnen opdat jullie kracht en eigenwaan niet teloorgaan! Niet zoals bij Pascal en mij. – Ik hoef me niet los te maken van de kleine, erbarmelijke details – ik hoef mezelf niet voor een Godheid aan te zien. 
Friedrich Nietzsche; Uit mijn leven (uitgeverij De Arbeiderspers, 1982); hoofdstuk Schrijver, bladzijde 134 en 135

Nietzsche worstelde met het leven. Hij streed, hij leefde zijn levensworstelingen en dat is waarop het naar mijn idee aankomt. Je eigen leven leiden en daarvoor staan! Daarmee tegelijk je eigen doelen stellen en nastreven …in weerwil van wat dan ook! In ‘de liefde’ was hij bepaald onhandig. Zeker niet doeltreffend. Aandoenlijk zijn wat dat aangaat ook zijn huwelijksaanzoeken. Bij voorbaat tot mislukken gedoemd. Herken- en inleefbaar is veel van wat ik lees in Uit mijn leven; Nietzsche teksten verzameld, vertaald en van een nawoord voorzien door Charles Vergeer.

Vooruitblik
Het blog Foreshadowing (Cahier, 31 juli 2017) en het blog Schimmenrijk (Cahier, 24 juli 2017) had ik graag meer inhoud gegeven. Aanhoudend tijdgebrek stond me dat echter niet toe. Het staat in elk geval in de grondverf. Zekere basisinformatie is geboden. Daar moest ik het helaas toe beperkt houden. Wat in het vat zit verzuurt niet. Op die onderwerpen kom ik zeker nog een keer terug. Bij mijn werkgever zal ik een vakantieaanvraag indienen voor twee vrije midweken ergens in de maanden september, oktober of november zodat ik mijn overige schrijfprojecten concreet gestalte zal kunnen geven.

Aankondiging. Volgende week volgt op Cahier een blog over het interessante boek Hersenbeest (Uitgeverij Lemniscaat, 2016/17), geschreven door de filosofe Marjan Slob.


Music
Talking Heads
Once in a Lifetime

donderdag 3 augustus 2017

Wishes and embodiments

Be careful what you wish for
1. Mijn liefdesverklaringen, er zijn er vele, laten zien dat minne zich in acht neemt. Niet vuig, maar betuigend en getuigend. Hoe kan je een liefhebbende kwalijk nemen dat hij mint? Niet bemint ter wille van zichzelf of voor zichzelf, maar uit eerbetoon voor het geliefde en lieftallige. Ik geef toe, eigenlijk zijn het niet mijn gedachten die ik daarmee doorleef en uit, maar die van het wezen van de geliefde, haar stralende zelf of vernietigende ik. Die maakt of breekt mijn kozen. Door mijn geliefde word 'k gedacht. Wensstof paradeert voor spiegel en spiegel spiegelt wensstof. Complementair. Zelfstandig besta ik zo niet. Althans niet in eerste instantie. Uit barenswee gewekt. 't Is om het even of ik wordt opgenomen en aanvaard of uitgestoten en afgewezen. Het gaat er om dat ik ontsta en wordt bewogen. Zelfloos. Telkens weer. Hoe gruwelijk soms ook. Tegenwoordig vraag ik me af: wordt daarmee blijk gegeven van schuldige onschuld of spreekt daar peilloze verdorvenheid uit? 
2. Zodra ik me op mezelf verlaat en mijn eigen hart naga, denk en wil ik zelf en zie ik mijn geliefde(n) in naakte waarheid. Dan is er verstomming; niet enkel luister meer. Pas dan ben ik op mijn hoede en stel ik me vragen over hoe en wat en recht en onrecht. Werkelijk zelf.
(J.W.)

Eerste akkoord: onderzoek alles en behoud het goede. Zogenaamde of zogeheten ondeugden ga ik niet uit de weg. Ik leef ze liever om ze om te vormen in een richting die me goed lijkt. Onvervalst.

Ik kan me niet verplaatsen in iemand die graag wil zijn zoals het hoort: die het niet waagt lief te hebben, te haten, of te oordelen voor hij weet wat de anderen daar wel van zullen zeggen. Ik weet dus niet hoe het hoort! Ik veracht zelfs iedereen die wil zijn als elk ander! die om zich heen ziet om te weten te komen hoe hij door anderen beoordeeld wordt! die altijd met de anderen rekening houdt, niet omwille van hen, maar om in hun ogen niet belachelijk te schijnen – zou hij belachelijk zijn, dan hadden ze plezier om hem! wat afschuwelijk toch! – Maar waarom zouden we de mensen geen pleziertje gunnen! We hebben er zelf toch ook voordeel bij dat onze brave medemensen goed om ons moeten lachen! – Maar waarom zou je daar nu bang voor zijn? Wee mij als iets dat om te lachen is al volstaat om mij niet meer te achten! Dat is enkel goed voor de ijdeltuiten, die zich bij het minste of geringste opgelaten voelen. 
Friedrich Nietzsche; Uit mijn leven (uitgeverij De Arbeiderspers, 1982); hoofdstuk Schrijver, bladzijde 135 en 136

Tweede akkoord: oprechtheid en moed. Nietzsche haalt hiermee de woorden uit mijn mond. Hij zegt het goed. Een portie non-conformisme heeft een mens nodig tot eigen lering en vermaak.

Het bewust worden van het denken is tevens het bewust worden van de wil. 
Nietzsche was een 'Kämpfer gegen seine Zeit'. Hij trok van leer tegen alles wat in het denken hoger wordt geacht dan het oereigen leven van de wil. Een mens kan idealen hebben die volstrekt theoretisch zijn, terwijl de eigenlijke wil zich daaraan ondergeschikt maakt. Dat is onwaarachtigheid pur sang. Het voorstellingsleven bepaalt de handeling, terwijl de neiging, de hartstocht, het instinct worden tegengehouden. 
Dit mag een vorm van zelfopvoeding lijken. Toch is het eigenlijk leugenachtigheid. De persoonlijkheid moet niet worden verbrand in het vuur van het ideaal! Het vuur van de persoonlijkheid zou het ideaal moeten scheppen! 
Dat laatste wordt karakter, wordt gewoonte wanneer men leert te leven met de wil in zijn denken. Idealen, moraliteit leven niet in het denken. Ze kunnen daarin worden opgenomen door opvoeding, religie, studie. Maar oereigen idealen of moraliteit zijn dat niet. Pas wanneer het vuur dat in de morele wil leeft het denken warm maakt, schep je je eigen idealen en daarmee je eigen individualiteit. Je schept en verwerkelijkt tegelijkertijd. 
Mieke Mosmuller, De categorieën van Aristoteles – Letters van het Wereldwoord (uitgeverij Occident, 2013); hoofdstuk Relatie (categorie), bladzijde 128.

Derde akkoord: verpersoonlijken. Ja ook dit herken ik zeker. Goed opgemerkt door Mosmuller. Al decennia lang schrijf ik, meestal op momenten van crisis, diep van binnenuit bepaalde spreuken, waarmee ik vervolgens intens leef en specifieke wilshandelingen doorvoer. Dat sleept me door zekere zaken heen.


Music
Chicago
If You Leave Me Now

maandag 31 juli 2017

Foreshadowing

Anakin Skywalker and Darth Vader
Er bestaan vele levensmysteries. De ene mens houdt zich daar meer mee bezig als een ander. ’t Kan zich ook plotseling in een mensenleven voor doen; ineens evident worden. Gebeurtenissen en levensvraagstukken waar je ‘even’ met je verstand niet bij kunt. Neem bijvoorbeeld het mysterie van leven en dood, geboorte en overlijden, sterfelijkheid en onsterfelijkheid, of het mysterie van het kwaad, van dat wat je ‘het boze’ zou kunnen noemen. De mensheid kent meer van dat soort mysteriën. Afhankelijk van het tijdgewricht waarin hij leeft en de cultuur van waaruit hij opereert ligt ’s mens hoofdfocus op specifieke raadsels, verborgenheden, tijdsopgaven en cultussen.

Neem het leven van de bekende Duits protestantse theoloog en reformator Maarten Luther (1483 – 1546). Regelmatig had hij het over een werkingssfeer van de duivel op wie hij flink kon foeteren. Tegelijk hield een desastreuze uitwerking van de menselijke erfzonde hem bijzonder bezig. Alleen diep geloof in een mogelijke christelijke verlossing kon volgens hem uitkomst bieden. Laat je daarbij door de duivel geen rad voor ogen draaien was simultaan zijn boodschap. Ondubbelzinnige taal in die richting spreekt hij bijvoorbeeld in de opgetekende tekst Over de duivel (Antroposofie in perspectief).

Volgens Rudolf Steiner schouwde Luther ‘die duivel’ naar imaginaire contouren van een Ahrimanisch wezen. Schrijfster Ricarda Huch (1864 – 1947) schreef er een speciaal boek over, welke Steiner zeker waardeerde: Luthers Glaube - Briefe an einen Freund (Antroposofie in perspectief). Inderdaad een lezenswaardig geschrift. Heb het in huis. Literatuurverwijzing, Ricarda Huch en Maarten Luther bezien in antroposofisch perspectief: GA 176, 7e en 8e voordracht en GA 177, 4e, 5e en 7e voordracht.

Ook Goethe had weet over de intieme betrekking die bestaat tussen de mens en ‘de duivel’ in het huidige tijdgewricht, stelt Steiner verder. Daarvan getuigt Goethes Faust. Goethe zag heil in het sterken van een mens aan Mefistofeles’ weerstandskrachten; overwinnen en omvormen, niet in een schuwen, mijden of onverkort afwijzen ervan. Daarom een beschrijving van het (duivels)pact en daaruit voortvloeiende menselijke emancipatie in het dicht epos.

In het huidige cultuurtijdperk worden aan de hybride vormen van moderne chimaeren nieuwe componenten toegevoegd. Geen schim meer van schimmen, ze steken echt de kop echt op als reële spookachtige gedaanten. Ondernatuur, mineraal, plant, dier, mens en machine raken, zo lijkt het, met elkaar verweven als nieuwe organismen. Techniek, dataïsme, logaritmen, nieuwe vormen van wiskunde, staan voor ‘niets’. De 21e eeuw, nog maar pas van start gegaan, staat daarmee voor… Ja, voor wat? Wat gaan we leren kennen? Wat zullen we ontwerpen en cultiveren en daaraan ervaren? Welke vormen van leven en dood(sheid) en goed en kwaad met wat voor geestelijke achtergrond en impact zullen opdoemen of zijn al opgedoemd?

In dat verband tot slot ter illustratie een verwijzing naar een relevante recensie van blogger Enno Nuy van het boekwerk Homo Deus – Een kleine geschiedenis van de toekomst geschreven door Yuval Noah Harari (uitgeverij Thomas Rap, februari 2017): Yuval Noah Harari – Homo Deus. Binnen hetzelfde kader is ook Nuy's blog Big Data ofwel het einde van de mens (Aan het roer dien avond stond het hart, 30 juli 2017) interessant om te lezen.


Music
 Gustav Mahler
4th Symphony
Zangstukken Nederlands ondertiteld

Overzicht van alle blogberichten op Cahier - Nieuwer bericht boven en ouder bericht onder

2017

Filosofie, wetenschap en antroposofie – Deel 5 – 13 oktober 2017

Europe & Memoranda – 10 oktober 2017

Filosofie, wetenschap en antroposofie – Deel 4 - 29 september 2017

Ready to go again! – 28 september 2017

Keep up the pace – 11 september 2017

Filosofie, wetenschap en antroposofie - Deel 3 – 31 augustus 2017

Filosofie, wetenschap en antroposofie - Deel 2 – 28 augustus 2017

Dienstmededeling over deel 2 van meerluik – 21 augustus 2017

Filosofie, wetenschap en antroposofie - Deel 1 - 14 augustus 2017

Kelk – 7 augustus 2017

Wishes and embodiments – 3 augustus 2017

Foreshadowing – 31 juli 2017

Schimmenrijk – 24 juli 2017

Faust & Helena – 17 juli 2017

My Way – 10 juli 2017

Independent – 3 juli 2017

Wetenschap en ontwikkelingswegen – 27 juni 2017

Perceptie en oude windselen – 26 juni 2017

Memories – Friendship – 19 juni 2017

Volle teugen – 12 juni 2017

Society: human predestination or self-determination – 5 juni 2017

Innerlijke vrijheid – 29 mei 2017

Purify and Enlighten Someone – 22 mei 2017

Nature and nurture from a inner perspective – 15 mei 2017

Brief Message – 13 mei 2017

Opklaring - 11 mei 2017

Inside, outside, upside down – 8 mei 2017

Zien – 6 mei 2017

On-of-a-kind (Parsifal – Deel 8) – 1 mei 2017

Perceptie – 27 april 2017

Instignatie en initiatie – 24 april 2017

Zelfbestemming – 21 april 2017

Genuine – 17 april 2017

Inleiding intermezzo aforismen, gedachten en epigrammen – 13 april 2017

Friend – 24 maart - 2017

Time-out – 6 maart 2017

Human Behavior – 3 maart 2017

Parsifal – Deel 7 – 27 februari 2017

Parsifal – Deel 6 – 20 februari 2017

Judith von Halle – 18 februari 2017

Aforisme en perikel – Lichtflits en experiment – 13 februari 2017

Living – Foolish or not – 6 februari 2017

Parsifal – Deel 5 – 30 januari 2017

Parsifal – Deel 4 – 20 januari 2017

Parsifal – Deel 3 – 6 januari 2017

Feestdagen en Nieuwjaar – 2 januari 2017

2016

Parsifal – Deel 2 – 30 december 2016

Parsifal - Deel 1 – 23 december 2016

Tell me – 16 december 2016

Twee zielen (en niet één gedachte) – 12 december 2016

To become – 5 december 2016

Digitale geletterdheid – 28 november 2016

Onbehagen – 21 november 2016

Weekly basis – 14 november 2016

Braintwisters and inner demons – 23 september 2016

Polsslagen der tijd – 19 september 2016

Funderen – 15 september 2016

Misunderstanding – 8 september 2016

Shine – 4 september 2016

Delicaat – 29 augustus 2016

Literatuurbeschouwing – Deel 1: Literatuur als kunstuiting – 26 augustus 2016

Versnellen – 9 augustus 2016

Autonomie – 8 augustus 2016

Fighting spirit - 29 juli 2016

Wijziging vorm en inhoud van weblog Cahier – 24 juli 2016

Mara’s influence on literature writers – 22 juli 2016

Schone wereld en schone schijn, 16 juli 2016

Verbeelden – 14 juli 2016

Macht van markten en staatscontrole - 1 juli 2016

Brexit – Synopsis – 27 juni 2016

Female – 13 mei 2016

Progress – 5 mei 2016

On the March –Dienstmededeling – 25 april 2016

Over napijn, genezing en nadere toekomst – 17 april 2016

Pijn of geen pijn: een queeste en vraagstuk – 15 april 2016

2015

Dagelijks leven met in- en toewijding - 17 december 2015

Respect – 12 november 2015

Vitaliseren én wijzer worden – 9 november 2015

True nature – 5 november 2015

Simple & Not fade away – 29 oktober 2015

Literaire wegen (bezien tegen een Rotterdamse achtergrond) – 4 september 2015

Anticiperen en participeren – 22 februari 2015

Mijn schrijfwerk en wedervaren; derde maanknoop en negende levensfase – 8 februari 2015

2014

Productieve kracht laten gelden – 20 december 2014

Open wond – 1 december 2014

Over spreuken 2, 3 en 4 op weblog Sprüche in Prosa – 9 november 2014

Uit de nacht – 31 oktober 2014

Sturm und Drang en jaren die tellen – 15 oktober 2014

Citeren uit 'Sprüche in Prosa' in voorbereiding – 12 september 2014

Short one - Home Sweet Home - Rhine Harbour – 1 september 2014

Sergej O. Prokofieff en het thema van vergeestelijking van het fysieke lichaam – 5 augustus 2014

Karma van de Antroposofische Vereniging in Nederland herkennen en erkennen – Jaar 2014 – 8 juni 2014

Gezamenlijke verantwoordelijkheid – 11 mei 2014

Kunst, religie en wetenschap & mythen en mysteriescholen – 29 april 2014

Light capture – 19 april 2014

Preoccupaties – 7 april 2014

Ondernemen – Bezield en sociaal – 25 maart 2014

Schoonmaakwoede – 22 maart 2014

Politieke (geheim)taal: centraal gestelde decentralisaties rijkelijk uitgedragen – 16 maart 2014

Antroposofie en wetenschapsfilosofie (3) – Afbaken – 8 maart 2014

Antroposofie en wetenschapsfilosofie (2) – Eigen koers – 14 februari 2014

Antroposofie en wetenschapsfilosofie (1) – Voorspel - 12 februari 2014

2013

Integriteit en vrijeschoolonderwijs in toekomstperspectief – 20 juli 2013

Nieuwe koers – 22 juni 2013

Rotjeknor - We doen het zelf wel - 10 mei 2013

Nieuw orgaan - Karma en reïncarnatie - Honderd jaar terug – 1 mei 2013

Weegfactoren en onderscheid - 1 april 2013

Sociale driegeleding door de bank genomen - 26 maart 2013

Over helderziendheid en voortschrijdend inzicht - 9 maart 2013

Sympathie voor Iblis - 13 februari 2013

Money voor nothing... or love don't search itself? - 8 februari 2013

Stokken stopt - 27 januari 2013

Imagine: spielerisch to be honest - 16 januari 2013

Verbijstering, bewilderment (perplexity) en Verwirrung is kwestie van beschaving - 6 januari 2013

Dubbelblind slim - Open je ogen - 3 januari 2013

Judith von Halle en Junko Althaus - 1 januari 2013

2012

Wagners worstelingen anno 2012/13; Wagner uit Goethes Faust - 15 december 2012

'Heilig' mantra: groei, groei en nog eens groei! - 11 december 2012

With double in mirrors - 25 november 2012

Sneltreinvaart - 19 oktober 2012

Voorsorteren op digitale snelweg - 14 oktober 2012

De bijen en het Woord - 8 oktober 2012

Manifestaties van het licht - 30 september 2012

Chemische Bruiloft - 25 september 2012

Danige deining - 21 september 2012

Zinnen verzet, orde op zaken gesteld, en weer back to business as (un)usual - 24 augustus 2012

Beramen en benevelen - 22 juli 2012

Facing Mirrors and Signs on the Wall with feet on Earth - 21 juli 2012

Bloggen en bloggers online and offline - 20 juli 2012

Stilaan stilstaan - 17 juli 2012

Plaatselijke sufferdje - 2 juli 2012

Terry Boardman on Actualities - 28 juni 2012

Economieën op drift en vaart of stagnatie der volkeren - 17 juni 2012

Wisseling van de wacht - 10 juni 2012

Bredere economische horizon - 8 juni 2012

De eigenlijke Europese munt: eureka’s - 3 juni 2012

Dienstmededeling: internetadres Cahier gewijzigd - 3 juni 2012

Life with music - 3 juni 2012

Weer aan de bak - 2 juni 2012

2011

Uitweidingen over het Marcus-evangelie - 2e tekstdeel - 18 april 2011

Uitweidingen over het Marcus-evangelie - Eerste tekstdeel - 11 april 2011

'Vereeuwigen' van teksten en plaatjes – Hardlopers en doodlopers - 4 april 2011

Culturele verscheidenheid en tijdsopgaven – Karma en reïncarnatie in de praktijk - 2 april 2011

Oponthoud - Reactie volgt nog - May the Force be with You! - 28 maart 2011

Blad voor de mond nemen of absolute waarheid verkondigen - 25 maart 2011

Japanese houding en inborst bij breuklijnen en waterscheidingen - 23 maart 2011

Living on the edge – Japan - 21 maart 2011

Preludes en dissonanten - Recapitulatie en overzicht - 19 maart 2011

Psychologie en genetica van (vleesgeworden) arrogantie - 13 maart 2011

Moderne literatuurkritiek – Waar gaat het over? - 12 maart 2011

The aftermath – Slotwoord bij drieluik over Judith von Halle - 11 maart 2011

Vermeende inwijding - Judith von Halle - 6 maart 2011

Saturday - 4 maart 2011

Hey Jude – Make it better - 3 maart 2011

Sign of times – Judith von Halle for instance - 2 maart 2011

Wie is wie met wie? – Willen echten echt opstaan! - 1 maart 2011

Leidraden, labyrinten, uitwegen en valkuilen - februari 2011

M. Vasalis en Naema Tahir - Niet kijken op een dag - 27 februari 2011

Waar staat Europa bij stil? - 12 februari 2011

Omgekeerde cultus (Michaël) en Faust - 7 februari 2011

Energiek vooruit - 29 januari 2011

Pauselijk bannen - Pro-actief 'herderschap' - 17 januari 2011

Start van het nieuwe jaar: 2011 - 11 januari 2011

Anders gepland - Datum verzet - 9 januari 2011

2010

Geesteswetenschap – Hoe werken de engelen in ons astrale lichaam? - 25 december 2010

Introductie van de bewustzijnsziel - Geschiedkundige impuls - 20 november 2010

Rol van Pentagon bij oorlog en vrede - Kennisworstelingen - 13 november 2010

Vergewissen van wiskunde - 27 oktober 2010

Vooral geen water geven en zeker geen koffie morsen - 24 oktober 2010

Proactieve interactie - Michel Gastkemper over Antroposofie Monitor - 14 oktober 2010

Voor- en achterland - Volkerenkunde - 14 oktober 2010

Open internetgemeenschap - 9 oktober 2010

Symbiosen en gedeelde belangen - 3 oktober 2010

Draken van onderwerpen - Wie stelt wie met wat aan de kaak? - 30 september 2010

Feit en fictie & Begrip en inzicht - Koers Antroposofische Vereniging - 29 september 2010

Hoofdkwartier antroposofische vereniging - 27 september 2010

Digitale bibliotheek - Zeno.org - 26 september 2010

Voetbal en vechtsporten zijn niet uit den boze - 25 september 2010

Full moon almost - Spiritual shopping or tell what you can sell - 27 september 2010

Hedendaagse maieutiek - 20 september 2010

Not asleep yet - 18 september 2010

Nederlandse vertaling Steiners voordrachtencyclus over Filosofie van Thomas van Aquino - 16 september 2010

Gemoederen in en rond de Antroposofische Vereniging - Taja Gut - 16 september 2010

Hemelvaartsdag 2010 - 13 mei 2010

Stralende lentedag - 6 mei 2010

Start - 28 april 2010

Vertalen - Translate